COLUMNSylvia Witteman

Bij eerste lezing van Voskuil had ik grote stukken overgeslagen. Bij herlezing begrijp ik waarom

In een tweedehandsboekwinkel trof ik, knus ingeklemd tussen Omtrent Deedee en De antimaagd Emmanuelle (met die perzikachtige kont op het voorplat) Voskuils Bij nader inzien. Meteen begon Henk Westbroek in mijn hoofd te zingen (‘vriendschap is een droom, een pakketje schroot met een dun laagje chroom’) en hij hield er pas mee op toen ik het boek had aangeschaft en er thuis in begon te bladeren.

Bij nader inzien verscheen voor het eerst in 1963. Renate Rubinstein schreef er toen in Vrij Nederland over: ‘Men kan het boek door zich heen laten spoelen als slappe thee, die eveneens onschadelijk is maar toch wakker houdt. Net genoeg geprikkeld om niet in te slapen, net te zeer geërgerd om dat te appreciëren, leest men dan maar door. Hadden ze hun sigaretten niet zelf moeten rollen, dan was het boek voor de helft korter geweest.’ Het boek flopte en werd verramsjt.

Bij herdruk, in 1985, gold Bij nader inzien opeens als een magistraal epos dat iedereen gelezen moest hebben. Ik dééd het, 35 jaar geleden. Ik studeerde Nederlands, net als de personages in het boek eind jaren veertig deden. Onder studenten stond het boek bekend als Bij nader afzien, omdat het zo dik was (meer dan 1.200 pagina’s) en zo saai.

Herkenbaar was het ook. Die groep jonge mensen, op zoek naar vriendschap en de zin van het leven, dat dwepen met ‘verdomd mieterse’ schrijvers, dat oeverloze gelul over literatuur op studentenkamers, militant intellectualisme, de neiging om alles en iedereen in goed of fout in te delen, de (volstrekt gratuite) afkeer van maatschappelijke conventies, de drang om een roman te schrijven; elke generatie heeft zijn eigen titaantjes, waarvan het merendeel uiteindelijk tóch gedesillusioneerd vastloopt in het drijfzand van een vrouw en een kind en een baan; die met de grootste bek het eerst.

Paul Dehoes dus, met zijn mooie praatjes over de ‘Grote Ene’ en ‘honnêteté’, zijn opschepperij over zijn ‘seksuele ervaring’ en ‘postcoïtum’, Paul die in Parijs een bohemien leven wil leiden in ‘een mansarde op de vijfde etage, achter de Boul’ Mich’. In werkelijkheid is hij doodsbang voor de eerste keer met de wulpse, aardse Rosalie (hij drinkt zelfs stiekem rauwe eieren uit angst om onvoldoende te presteren); kort daarop is hij getrouwd, leraar, en woont op een flatje in Deventer.

Bij de eerste lezing, 35 jaar geleden, had ik grote stukken overgeslagen, realiseer ik me nu. Bij herlezing begreep ik ook waarom: het boek bestaat uit handelingen (dat eindeloze boterhammen smeren en thee zetten alleen al!), beschrijvingen, dialogen en brieven, maar de gedachten van de hoofdpersonen krijgen we nergens te lezen. Ook is er geen sprake van enige vertelstructuur: Voskuil heeft een en ander chronologisch opgeschreven, alsof hij de gedragingen van een kooi vol hamsters dag in dag uit heeft bijgehouden; hamsters die praten kunnen, dát wel, maar niet veel bijzonders meemaken. Eten, drinken, ouwehoeren, een rondje in het tredmolentje. En roken, veel roken.

‘Klaas legde twee pakjes sigaretten op tafel en nam toen glimlachend de stoel onder de lamp. (…) Flap had zijn shag uit zijn zak gehaald en begon een sigaret te rollen terwijl hij zijn benen spreidde en nerveus heen en weer bewoog. Hij zat rechtop en keek onder het rollen even naar Maarten. Maarten zocht naar zijn pijp. (…) Hij stopte zijn pijp, gooide de tabakszak op tafel en ging toen achteruit zitten. (…) Hij glimlachte, sloeg zijn ogen neer en gooide de lucifer van zich af naar de asbak, voor hij Klaas weer aankeek.’

En zo gáát het maar door, 1.207 pagina’s lang.

Niks ‘magistraal epos’.

Renate had gelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden