Bibliotheek als zelfportret

Al die boeken, het is de nachtmerrie van elke boekengek. Kunnen we die boeken in een mensenleven wel allemaal lezen? Seneca wist het al: 'Aangezien het onmogelijk is, mijn zoon', schreef hij in een van zijn moralistische brieven, 'net zoveel boeken te lezen als men kan bezitten, waarom zou men dan meer boeken bezitten dan men kan lezen?'

Een echte lezer, zegt Manguel in het boekentijdschrift Lire, is een anarchist. Hij is een bij uitstek eclectisch lezer. Op de deur naar zijn bibliotheek in zijn oude Franse pastorie nabij Châtellerault staat een variant van het motto van het klooster van Thélême van Rabelais: lys ce que voudra, 'lees wat je wilt'. Het is het plezier van het lezen. Maar tegelijkertijd is zijn indrukwekkende boekenverzameling - meer dan dertigduizend per taal en sommige per thema gerangschikte boeken - ook een houvast.

De Israëlische, Argentijnse, Italiaanse, Britse, Tahitiaanse, Canadese én Franse schrijver Manguel - in al die landen heeft hij gewoond - herinnert ons in zijn Dagboek van een lezer aan de nachtmerrie van Don Quichot. De pastoor en de barbier wilden de bibliotheek van de dolende ridder dichtmetselen 'om ergere waanzin te voorkomen'. Die ultieme vreselijke droom van Don Quichot, gelooft Manguel, is bij het wakker worden ontdekken dat je hele bibliotheek is verdwenen; 'ik zou denken dat ik niet langer was wie ik was'. Een bibliotheek is een zelfportret, een bio-bibliografie, het is 'een biecht van geheime geneugten'. De blinde Jorge Luis Borges had zijn bibliotheek in zijn geheugen opgeslagen; de boeken zaten in zijn hoofd. Dát verliezen is de teloorgang van zichzelf.

Lezen is als ademen. Manguel ontdekte dat Cervantes, in zijn liefde voor het lezen, 'zelfs de stukjes gescheurd papier op straat' las. Niet schrijven, maar lezen houdt hem wakker. 'Lezen is voor de slapeloze de bezigheid par excellence.' In zijn bibliotheek is het koel. Wanneer hij naar de boeken kijkt, heeft hij de geruststellende indruk dat ze alles bevatten wat hij wil weten, 'alsof ze een aanvulling zijn op mijn huid'. Hij stelt zich een boek met memoires voor 'als een van die boekentassen die reizigers eeuwen geleden vaak meenamen', een verslag van zijn leven, zijn autobiografie 'via de boeken die ik heb gelezen op de plaatsen die ik heb bezocht'. Zijn lezen hecht zich aan alles wat hij doet; wat hij gelezen heeft, kleurt zijn ervaring, niet alleen van de wereld, maar ook van wat hij aan het lezen is. Hij hoort stemmen van schrijvers, medereizigers die hem naar weer een ander boek leiden.

Manguel nam zich voor om een jaar lang boeken te herlezen; voor Dagboek van een lezer koos hij twaalf favorieten uit zijn jeugd, boeken waarin hij 'de treurige chaos van de wereld' weerspiegeld zag - de economische crisis in Argentinië, de aanslag op het World Trade Center, de oorlog in Irak. Hij herlas de Don Quichot, de Mémoires d'outre-tombe van François-René de Chateaubriand, Il deserto dei Tartari, 'De Tartaarse steppe' van Dino Buzzati en Johann Wolfgang von Goethes Wahlverwandtschaften. Zijn boek is een kruising tussen een persoonlijk dagboek en een gewoon boek. Herlezen bracht een stroom van herinneringen en overpeinzingen teweeg - ja, aan weer andere boeken.

Zijn bibliotheek is zijn Doppelgänger, de door hem gelezen boeken bieden hem de mogelijkheid om al zijn herinneringen terug te halen. Tussen de zich opstapelende werken kan hij al die herinneringen volgen, zoals hij ook een soort autobiografie zou kunnen schrijven alleen al aan de hand van de dingen in zijn werkkamer die hem door zijn vrienden zijn gegeven. Manguel houdt van lijstjes, opsommingen van denkbeeldige landen en denkbeeldige bibliotheken, van boeken die hij graag in zijn bezit zou hebben, zijn 'sentimentele bibliotheek', van plaatsen waar hij zou willen wonen of waar je niet kunt komen, van dingen die een vuil of een aangenaam gevoel geven, zoals die beroemde lijstjes uit Het hoofdkussenboek van Sei Shonagon.

Lezen is een gesprek. Ergens halfweg in zijn dagboek staat het Turkse woord muhabbet. Het betekent 'gesprek' en 'liefde'; in beide gevallen zeg je: muhabbet doen. 'De gedachte dat een gesprek een venster naar iemands hart of geest is', zegt Manguel, spreekt me aan.' Een boek, wil het voor ons aantrekkelijk zijn, roept toevallige overeenkomsten op tussen onze ervaring en die van het verhaal - tussen de twee verbeeldingen, die van ons en die op het papier. Lezers zijn in Manguels ogen 'gekken die verwikkeld zijn in denkbeeldige dialogen waarvan de echo ergens in hun geest weerklinkt'. De woorden op het papier lokken zo'n dialoog uit. Dan pakt hij het potlood en noteert een opmerking in de kantlijn van de tekst, 'een schaduw die onze lievelingsboeken soms vergezelt', een commentaar dat de tekst verbreedt, hem verplaatst naar een andere tijd en het lezen maakt tot een andere ervaring.

Een paar jaar lang was hij in Buenos Aires voorlezer bij Borges, drie tot vier keer per week, hetzij 's avonds of, als de school het toeliet, in de ochtenden. Manguel schreef een boekje over het 'voorlezersritueel', With Borges, maar ook over schrijvers die Borges in zijn kleine appartement in de Calle Maipú gaarne hoorde voorlezen: Kipling en Stevenson. Dan kneep Borges zijn ogen dicht om de woorden van zijn onzichtbare voorlezer beter te horen; zijn universum was louter verbaal, hij beluisterde zelden muziek, geen kleuren, geen vormen. Het paradijs, zei Borges, heeft de vorm van een bibliotheek, zijn beroemde denkbeeldige bibliotheek die even uitgestrekt is als het universum zelf.

Dat is ook het paradijs waar Manguel wil vertoeven. Hij slaapt vaak in zijn bibliotheek; in Dagboek van een lezer staat een lijstje van de boeken die hij op een of andere avond naast zijn bed heeft liggen. 'Elk boek beïnvloedt op een grillige manier hoe ik het boek erna lees.'

Het liefst zou hij een lector virgo zijn, een maagdelijke lezer. Hij verlangt terug naar de paradijselijke staat waarin hij tijdens het lezen nog niet wist hoe het verhaal verdergaat. Maar tegelijk weet hij dat herlezen herinneren is, 'de aangename gewaarwording van een begin dat niet helemaal blanco is'. Manguel schrijft altijd in de boeken die hij leest, maar bij het herlezen weet hij meestal niet meer waarom hij het nodig vond een bepaalde passage te onderstrepen, of wat hij met een bepaalde opmerking heeft bedoeld. Zijn Franse uitgever Hubert Nyssen van Actes Sud vroeg hem ooit of hij wel eens bedacht had 'dat het brein overeenkomt met een dichtgevouwen manuscript met een vrijwel onbeperkte geheugenruimte' - de geest als boek? Elke potloodstreep in een boek legt iets vast dat herinnerd kan worden. Boeken zijn als zacht gefluister in het oor.

In de nieuwe Borges-biografie van Edwin Williamson, waar het ook weer gaat over 'het doorlezen tot in het oneindige', wordt Manguel een enkele keer vernoemd als de schrijver van een stuk in The Times Literary Supplement met de heel toepasselijke titel: 'An Endless Happiness: How Borges Throws Open the Doors of the Universal Library'. Al Manguels boeken zijn samengesteld uit ontbrekende bladzijden; boeken genereren weer andere boeken. Zoals in Borges' Bibliotheek van Babel wordt Manguels boekenbezit vermenigvuldigd tot in het oneindige - het houdt nooit op. Er is altijd nog iets anders te lezen, en gelukkig vindt de boekengek en dagboekschrijver ook altijd weer boeken om - als een heer en een geleerde - over te schrijven.

Alberto Manguel: Dagboek van een lezer. Met een 'woord vooraf' van Pieter Steinz. Ambo; 232 pagina's; ¿ 21,95. ISBN 90 263 1864 2.

Alberto Manguel: Chez Borges. Actes Sud, import Nilsson en Lamm; 81 pagina's; ¿ 12,-. ISBN 2 7427 4257 3.

Alberto Manguel: Kipling - une brève biographie. Actes Sud, import Nilsson en Lamm; 120 pagina's; ¿ 12,80. ISBN 2 7609 2437 8.

Edwin Williamson: Borges - a life. Viking, import Penguin; 574 pagina's; ¿ 42,60. ISBN 0 670 88579 7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden