Recensie

Beyond Sleep is geslaagd portret van verdwaalde ziel

Een hachelijke onderneming: de klassieker Nooit meer slapen in beeld proberen te vangen. Regisseur Boudewijn Koole speelt het klaar. Een meeslepend portret van een verwarde ziel, sterk gespeeld door Reinout Scholten van Aschat.

Nooit meer slapen, de exact vijftig jaar geleden verschenen literaire klassieker van Willem Frederik Hermans (1921-1995), werd jarenlang als onverfilmbaar beschouwd. Hermans dook tenslotte diep in het hoofd van zijn hoofdpersonage Alfred, geologiestudent in existentiële crisis. Diens vruchteloze wetenschappelijke dwaaltocht over de Noorse toendra, waar Alfred hoopt te bewijzen dat bepaalde kraters niet ontstonden door de aardse elementen maar het gevolg zijn van meteorietinslagen, laat zich lezen als gedetailleerd reisverslag én allegorie van het gebrek aan geestelijk houvast voor de moderne zoekende mens. Dat allemaal proberen te vatten in treffend beeld mag een gedurfde, hachelijke onderneming worden genoemd.

Maar het is regisseur Boudewijn Koole (van het internationaal gelauwerde familiedrama Kauwboy) gelukt. Beyond Sleep, twee weken geleden de openingsfilm van het 45ste International Film Festival Rotterdam, is ondanks een wat stroeve start een geslaagd, invoelbaar en op enkele momenten zelfs meeslepend portret van een verwarde en verdwaalde ziel, sterk gespeeld door Reinout Scholten van Aschat.

Sadistische samenzwering

Dat betekent overigens niet dat de film zich eenvoudig laat veroveren. Koole begint met een dwingende flashforward, waarin Alfreds geestelijke aftakeling keurig wordt aangekondigd, en geeft je gedurende de eerste scènes soms het gevoel te kijken naar personages die al wandelend uit Hermans citeren. Alfred en drie Noorse collega-onderzoekers vissen hun diner bij elkaar en vertellen over de geheimen die het water voor de visser herbergt. Over Gods schepping als sadistische samenzwering gaat het ook. Alsof beeld en dialoog elkaar hardop zoeken.

De sequentie waarin Alfred zichzelf droomt als miniatuur op de navelstreek van een reusachtige naakte vrouw, en wakker schrikt wanneer ze hem doodslaat als een mug, valt dan weer visueel uit de toon. Pedro Almodóvar filmde in Hable con ella (2002) bovendien vrijwel hetzelfde - daar kruipt het kleine mannetje uiteindelijk een reuzenvagina in.

Dan, als de zoemende muggen meer en meer de geluidsband kapen en ook wij de onderling keuvelende Noren niet kunnen verstaan omdat ze verstandig niet worden ondertiteld, begint Beyond Sleep te stromen. Terwijl Alfred vaker tegen zichzelf praat, lijkt de camera dichter naar hem toe te kruipen. Zijn dissociatie krijgt vorm door scherp gemonteerde flitsen. Een verbeten blik, groeiend wantrouwen, de levendige wens de stugste Noor iets aan te doen; de wijze waarop Alfreds gedachtenflarden over het scherm buitelen wordt organischer en vanzelfsprekender. Geluid van borrelend water en getik van secondewijzers vult zijn hoofd. Hij werpt kleine steentjes en hoort doffe dreunen. Alles vervormt en niets is nog zeker, hier dicht onder het wolkendek.

Hermans in Noorwegen

Op de website literatuurmuseum.nl staat een mooi verhaal over Hermans' reis door noordelijk Noorwegen, in 1961, die de inspiratie vormde voor Nooit meer slapen. Hermans' foto's - hij maakte er zo'n vierhonderd - worden gepaard aan verrassend aansluitende romancitaten.

Op en neer dansen

Kooles intenties, die in een interview met De Filmkrant zei te willen 'jammen' met het bronmateriaal, worden zichtbaarder naarmate Alfreds aftakeling vordert. Fraai zijn de wandelscènes met dat hoofd in close-up, dat van zo dichtbij gefilmd als het ware op en neer danst. De aanwezigheid van specialist Matías Mesa, steadycam-operator van Gus Van Sants hypnotiserende trilogie over de dood (woestijnverdwaalfilm Gerry, schoolschietdrama Elephant en rocksterrelaas Last Days), laat zich hier onmiddellijk gelden.

Soms wil Koole iets te snel, dan krijgt een totaalshot van de desolate toendra bijvoorbeeld net te weinig tijd om door te dringen, maar vaker vindt hij de toon en het ritme die van Alfreds binnenwereld een beleving maken.

Niet in de laatste plaats door Reinout Scholten van Aschat (26), die nog veel meer dan met zijn bekroonde optreden als Holleeder-lookalike Rem in De Heineken Ontvoering bewijst een film te kunnen dragen. Scholten van Aschat benut zijn ruimte voor improvisatie met volle overtuiging - veel van Alfreds in zichzelf gekeerde geratel komt direct voort uit het vermogen van de acteur zich te verliezen in het brein van zijn personage.

En dan moet de sterk verbeelde epiloog nog komen.

Beyond Sleep. Drama. Regie: Boudewijn Koole. Met Reinout Scholten van Aschat, Pål Sverre Hagen, Anders Baasmo Christiansen, Thorbjørn Harr. 108 min., in 30 zalen.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden