Beyoncés geheime boodschap van bevrijding

Witte feministen of traditionele zwarte activisten snappen 'Lemonade' van Beyoncé niet. Dat doen alleen jonge zwarte vrouwen zoals zijzelf, stelt Hélène Christelle Munganyende.

Het 'visual album' Lemonade van Beyoncé is te beluisteren en te bekijken op Tidal, de streamingsite van haar echtgenoot Jay Z.Beeld YouTube Video Lemonade

Dat ze zich beter niet met de discussie konden bemoeien. Dat hield ik witte vrouwen voor. En de reacties waren talrijk en vaak verontwaardigd. Op mij kwam dat over als zwak.

Onderwerp was Lemonade, het visuele album van Beyoncé dat pasgeleden verscheen. En ik wist wel dat ik mensen boos zou maken, maar als je een hoognodig debat wilt beginnen, ga je er met gestrekt been in. Ik ben vrouw en ik ben zwart. Twee onlosmakelijke componenten in mijn leven. Maar nooit leek er genoeg ruimte te zijn voor dat geheel van mijn bestaan. 'De beste zwarte vrouw is een stille zwarte vrouw', grapte ik vroeger vaak met vriendinnen. Maar die tijd is nu echt voorbij.

Onconventioneel zwart zijn

Lemonade luidt namelijk een nieuw tijdperk in: een van onaangekondigd en onconventioneel zwart zijn. Waarbij we zwarte emancipatie niet langer alleen terugvinden in boeken en betogen, maar ook op onze beeldschermen en overal op sociale media.

Voor veel zwarte vrouwen en jonge zwarte meisjes is Lemonade een viering van hun vrouw-zijn. Krachtig zijn, maar kwetsbaar zijn. Een culturele identiteit die zwarte vrouwen wereldwijd verbindt. Het album is de erkenning van een collectieve mentale last die generatie op generatie aan de zwarte vrouw wordt doorgegeven. Wij zijn de vrouwen die drie keer harder moeten werken in onze carrière, voor twee keer minder beloning. Wij zijn de vrouwen die niet voldoen aan het dominante westerse schoonheidsmodel, dat pijnlijk genoeg ook door veel zwarte mannen wordt aangehangen. Wij zijn het die, tegen ons gebroken zelfbeeld in, op jonge leeftijd al actief van onszelf moeten leren houden. En dan nog herstelt dat zelfbeeld niet altijd helemaal.

Beyoncé heeft Lemonade verdeeld in twaalf emotionele stadia die laten zien hoe verontrustend die ogenschijnlijk onschuldige innerlijke strijd kan zijn. Ze laat doorschemeren hoe die zich ook uit in een taboe op depressie bij zwarte vrouwen. Bovenal is Lemonade een verlossing van de mythe van de lelijke altijd boze zwarte vrouw en een rechtvaardiging voor de woede die er deels wel degelijk is. Voor het eerst sinds het begin van haar carriere sprak Beyoncé de zwarte vrouw weer toe op een directe en ongepolijste wijze. In het nummer Don't Hurt Yourself klinkt het: 'U bent het meest verwaarloosd, onbeschermd en ondergewaardeerd van alle vrouwen.'

Beeld anp

#Blackgirlmagic

Daar waar sommigen niet klaar waren voor deze 'plots zo zwarte Beyoncé' - de Britse mediapersoonlijkheid Piers Morgan beschuldigde haar van uitbuiting van de zwarte strijd - stonden jonge zwarte meisjes wereldwijd op de barricades, onder de hashtag #Blackgirlmagic. De zwarte millenniumgeneratie ontving deze langverwachte boodschap van bevrijding en zelfacceptatie met open armen. Beyoncé met haar afro, Beyoncé met haar cornrows, Beyoncé in dookie braids en Beyoncé zei geen enkele keer sorry.

De plots zo zwarte zangeres wist zelfs een brug te slaan tussen de diaspora en het Afrikaanse continent. Schrijdend in Afrikaanse wax prints, van Afrikaanse ontwerpers als Loza Maléombho en Maki Oh. Sprekend in de krachtige woorden van de Brits-Somalische poëet Warsan Shire. Zichtbaar in de door Laolu Senbanjo geschminkte gezichten, in de verwijzingen naar Ori-rituelen en de godin Oshun. Het grote aantal Afrikaanse creatievelingen met wie Beyoncé samenwerkte, toont de veelzijdigheid van het continent en de diasporagemeenschap daarbuiten. Lemonade ademt zwarte creativiteit die maar zelden op zo toegankelijke wijze wordt geconsumeerd door het grote publiek.

Beeld YouTube Video Lemonade

Geschiedenisles

Beyoncé legt met dit album een pijnlijke realiteit bloot: die van de gebroken verstandhouding tussen de zwarte vrouw en de zwarte man. Een geschiedenisles die ons laat zien hoe het verleden nog altijd inspeelt op het heden. Dochters en hun verloren vaders, moeders en hun gevallen zonen, vrouwen en de afwezige, verbannen mannen in hun leven. Gebroken relaties die hun oorsprong vinden in een weggestopt koloniaal en slavernijverleden. Het is in die tijd dat de tot slaaf gemaakten op grote schaal werden gescheiden van hun familie en deze gebroken familiestructuur leerden internaliseren en normaliseren om te overleven. Beyoncé brengt ons een boodschap doordrongen van de slavernijgeschiedenis, de kolonisatie van zwarte muziekcultuur en de uitbuiting van het lichaam van de zwarte vrouw. Een boodschap deels specifiek gericht aan de zwarte vrouw. En laat dat precies zijn waar het misging.

In wit medialand werd Lemonade voornamelijk geïnterpreteerd als een cliché liefdesverhaal, met aan het hoofd van een gigantische commerciële machine Beyoncé als zwarte vrouw. Nou ja, vooral Beyoncé als vrouw, want die zwarte identiteit van haar, daar weet haar doorgaans witte publiek zich nog geen raad mee. Dat Beyoncé hier veel meer was dan de kapitalistische meesteres in de marketing die we al kenden, werd over het hoofd gezien. Je ziet het vaker: verhalen van en over kleurlingen, onbegrepen en geschreven door weinig diverse redacties.

Beyoncé (rechts) met haar echtgenoot Jay Z (links).Beeld anp

Omgekeerd racisme

Ik wilde medevrouwen aanspreken op hun verantwoordelijkheid in de strijd voor zwarte emancipatie. In een stuk op de feministische site Vileine.com vroeg ik de witte vrouw daarom afstand te houden in het bespreken van Lemonade. Een confronterend en ongemakkelijk verzoek voor een doorgaans wit feminisme, dat meent voor iedereen te zijn. Ironisch genoeg kreeg ik nu juist het verwijt dat ik de witte vrouw uitsloot. Dit is de illusie van omgekeerd racisme: witte vrouwen die niet aan de zijlijn wilden staan, maar wilden meejuichen. Vrouwen die vergaten dat er geen gelijk speelveld bestaat tussen witte en gekleurde vrouwen, die niet beseffen dat als wij spreken, wij minder snel worden gehoord. Plots betekent toenadering zoeken ook ruimte maken voor het nieuwe.

Niet alleen zette Lemonade de tegenstelling tussen witte verontwaardiging en zwarte Beyhova-getuigenissen op scherp, dit nieuwe creatieve zwarte kapitalisme van Beyoncé en haar gevolg kwam ook tegenover het traditionele zwarte activisme te staan. Bell Hooks, een invloedrijke zwarte feministische denker en activiste, oordeelde dat Beyoncé nog altijd slaaf is van een systeem dat haar uitbuit als lustobject. Zij eist van Beyoncé een compleet, kritisch en seksloos activisme, vrij van financieel gewin. Bell is iemand bij wie veel zwarte feministen zweren. En ze heeft deels gelijk over het gevaar van de massale consumptie van dit mainstream activisme. Door activisme populair en cool te maken, verliest het vaak aan betekenis, ernst en urgentie. Maar Bell sloeg door, kennelijk verblind door haar eigen streven naar perfect activisme. Ze toont dat er een kloof is tussen millennium-zwart zijn en de vorige generatie activisten, die een maximum stelt aan de vrouwelijkheid die we mogen tonen. Zo'n kloof tussen zwarte vrouwen onderling is vaak nog het pijnlijkst.

Breed te interpreteren album

Eigenlijk kunnen we noch het witte publiek noch een activiste als Bell geheel kwalijk nemen dat ze zaken missen. Lemonade is namelijk heel slim gemaakt. Het album is op het eerste gezicht zo breed te interpreteren dat het witte publiek niet wordt vervreemd. Nummers zoals Sorry, Pray you catch me en Hold up zouden eenvoudigweg over vreemdgaan en relatieproblemen kunnen gaan. Beyoncé scoort bij een zwarte achterban zonder verlies van haar witte fans. Marketingtechnisch een schot in de roos. Lemonade bevat echter een onderliggende boodschap die expliciet spreekt tot de zwarte verbeelding. In een sfeer die zuidelijk Amerikaans en mysterieus is. Die zit in de bijbehorende gotische stijl waarmee ze in Daddy lessons liefde met horror weet te vermengen. Beyoncé spreekt zwarte vrouwen toe op een manier die het witte oog niet noodzakelijk zal opvallen of begrijpen. Neem de zinsnede 'Becky with the good hair', die je enkel verstaat als je onderdeel uitmaakt van de black Twitterfamilie. Becky is een wat sneerende benaming voor een wit meisje en 'good hair' is zacht haar, het tegenovergestelde van de afro en symbolisch voor het beantwoorden aan het gangbare schoonheidsideaal.

Deze codetaal wordt voornamelijk gesproken door de nieuwe generatie zwarte millennials. Vrouwen zoals ik, die steeds minder gediend zijn van de eisen om respectabel vrouw en ingetogen zwart te zijn. Die onbevangen vrouw en vrijgevochten zwart willen zijn. Die net als Beyoncé geen sorry zeggen. Dat deze manier van denken via Beyoncé zijn weg heeft gevonden naar het mainstream activisme biedt nog lang geen oplossing voor de ongelijkheid waar het eigenlijk om gaat, maar zo wordt de witte kijker wel een blik gegund in onze belevingswereld. Wat ik aan witte vrouwen vroeg was: neem een moment om je in die diepste laag van Beyoncés werk te verdiepen en te begrijpen waarom het voor mijn generatie zwarte vrouwen zo belangrijk is.

Hélène Christelle Munganyende (23) studeert politieke wetenschappen in Brussel. Zij werd geboren in de Rwandese hoofdstad Kigali en kwam als kind als vluchteling naar Nederland.

Beyoncé treedt op in de rust van de Super Bowl.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden