Betoog Lemaire over omgang met dieren is zinnig, maar niet persé toegankelijk

Betogen over onze omgang met dieren monden uit in de presentatie van een nieuwe ethiek voor het Antropoceen. Ton Lemaire combineert humanisme en animalisme, dat het dier rechten verleent.

'Ik ben een dier in het diepst van mijn gedachten', schrijft antropoloog en filosoof Ton Lemaire in zijn kloeke bundel Onder dieren. Vandaar dat hij zich zo bevlogen beijvert 'voor een diervriendelijker wereld', zoals de ondertitel luidt.

Zijn boek is een aaneenschakeling van uitvoerige betogen, waarin Lemaire - woonachtig in Frankrijk met een hond, kippen en bijen - via wat omwegen tot zijn punt komt: erkenning van de rechten van het dier.

In zes lijvige hoofdstukken beschrijft hij de rol en betekenis van enkele diersoorten: wolf, olifant, paard, hond, prieelvogel en de bij. Wat leek te beginnen als een beschrijving van die soorten en de omgang van de mens met de dieren om hem heen, vloeit halverwege de bundel over in een filosofische verhandeling over de menselijke moraal ten opzichte van zijn medebewoners van de aarde.

Lemaire verkent daartoe begrippen als empathie en sympathie, mededogen en medelijden, egoïsme en altruïsme en de rol van vlees eten in het christendom. Daarbij vindt hij filosofisch steun bij onder anderen Schopenhauer en Rousseau. Schopenhauer was de eerste grote denker die het medelijden rehabiliteerde en dieren op een hoger plan tilde dan dat van het louter 'nuttige' gebruiks- en consumptiewezen waarvoor de meeste doorgaans werden gehouden.

Non-fictie
Ton Lemaire
Onder dieren - Voor een diervriendelijker wereld
Ambo | Anthos; 508 pagina's; euro 34,99.

Tussendoor passeren Lemaires persoonlijke opvattingen. Hij verwerpt ('als ik radicaal wil zijn') vlees eten. Hij is tegen plezierjacht, ('sport')vissen en stierenvechten: het is 'immoreel' en zou verboden mogen worden. De bio-industrie met al z'n excessen (Lemaire schuwt de vergelijking met concentratiekampen niet), vivisectie, de mishandeling van Franse ganzen voor hun foie gras, (illegale) handel in exotische dierproducten: wat Lemaire schokkend vindt, is de vanzelfsprekendheid waarmee die praktijken plaatsvinden. Het is die onverschilligheid waartegen hij zich met dit boek wil verzetten.

Die fenomenen passen dan ook niet in een nieuwe ethiek die hij presenteert: een ethiek voor het Antropoceen, het tijdperk waarin de mens zijn stempel op de aarde drukt en het voortbestaan van de biodiversiteit in handen heeft. Die ethiek impliceert een zorgzame en verantwoordelijke houding tegenover natuur en milieu, en dus ook jegens de dieren.

'Humanimalisme' is de term die Lemaire daarvoor hanteert. Een combinatie van het aloude humanisme - waarin de mens centraal staat - en de stroming van het animalisme, dat het dier rechten verleent en een vreedzame omgang van de mens met het dier bepleit.

Die ethiek is geen zaak van louter dierenactivisten. Een moderne, diervriendelijker houding kan volgens Lemaire alleen ontstaan bij voldoende mensvriendelijkheid. 'Hardheid en gewelddadigheid tussen mensen brengen als vanzelf ook hardheid en meedogenloosheid jegens dieren met zich mee.'

Een vrolijk mensbeeld is het niet dat er uit zijn werk opstijgt. Nergens uit zijn beschrijvingen van de eeuwen vol martelingen en onverschilligheid blijkt enige vooruitgang. Toch spreekt uit zijn nieuwe ethiek hoop en optimisme. De mens heeft ook geen keuze, wat hem betreft: van Lemaire mag de mens zich alleen de kroon op de evolutie wanen 'als hij beseft en in daden uitdrukt dat werkelijke grootheid zich alleen manifesteert in bescheidenheid en in welwillendheid en respect jegens de mededieren die de aarde bevolken, dus in een ethiek en moraal van mededogen met alle levende wezens'.

Helaas bekommert Lemaire zich niet persé om leesbaarheid en toegankelijkheid. Wie zich daar overheen zet, leest een zinnig en belangrijk boek dat het denken over dieren in deze tijd op stevige poten zet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden