BESCHOUWING

Bestsellers op het toneel

Komende tijd ruist Susan Visser over het toneel als Emma Bovary, blikt Reinout Bussemaker als William Stoner terug op zijn leven en spelen Waldemar Torenstra en Sieger Sloot Onno en Max uit De ontdekking van de hemel. Drie bewerkers over hun zoektocht van boek naar podium.

Beeld Wendy van Santen

'Ik vond het boek toch beter.' Die zin zal de komende maanden veelvuldig te horen zijn na afloop van een avondje theater. Of misschien ook wel precies andersom: dat de voorstelling iets aan het boek heeft toegevoegd. Of dat de bezoeker het boek helemaal niet heeft gelezen, maar nu vast van plan is dat toch maar eens te gaan doen.

Hoe dan ook: het theaterpubliek kan dit seizoen volop kiezen uit talrijke voorstellingen die zijn gebaseerd op een bekende roman. Het is een trend die al langer heerst, maar die op dit moment opvallender is dan ooit. Van Tessa de Loo tot Gustave Flaubert, van Harry Mulisch tot John Williams, van Willem Elsschot tot Hans Fallada het theater lijkt dit seizoen wel een bibliotheek, waar de personages uit de boeken zijn gekropen en aan de hand van de acteurs in twee, drie uur tijd hun verhalen vertellen.

Hamlet

De belangrijkste reden voor dit theater-op-basis-van-een-beroemd-boek is dat de producenten graag voorstellingen maken waar veel publiek op afkomt. En dat publiek wil steeds vaker bekende namen en gekende titels zien. Nu zijn Hamlet en Drie Zusters ook bekende titels, maar producenten en regisseurs willen ook wel eens wat anders dan voor de zoveelste keer een klassieke toneeltekst van een nieuwe interpretatie voorzien. Bovendien spelen theaterprogrammeurs graag op safe; ook zij kampen met minder budget. En een voorstelling naar een bekend boek, met in de hoofdrol die actrice die men kent van een populaire tv-serie, dat zou best tot een volle zaal kunnen leiden.

Daar komt bij dat het vooralsnog niet storm loopt met nieuwe toneelstukken van onze eigen toneelschrijvers. Waar voorheen een gezelschap als Het Toneel Speelt juist zocht naar nieuwe toneelschrijvers voor de grote zaal, laten de gesubsidieerde gezelschappen die taak behoorlijk liggen. We hebben natuurlijk Maria Goos, maar zij heeft al een tijdje geen nieuw stuk geschreven. De toneelstukken van Rob de Graaf en Peer Wittenbols vinden vooral hun weg in de middentheaters, terwijl de nieuwe generatie schrijvers voorzichtig begint in het kleine circuit.

Door de hausse aan boekbewerkingen kan het publiek dit najaar uit liefst elf producties kiezen. Of dat ook goed theater oplevert, is nog maar de vraag. Als boekenlezer bedenk je als het ware de personages in je hoofd. Als dan ineens Kees Hulst als Jörgen Hofmeester in Tirza ten tonele verschijnt, is dat even schrikken. Niet omdat Hulst geen goed acteur zou zijn, maar omdat je bij Hofmeester iemand als Mark Rietman had bedacht. Het kost dan iets meer moeite in zijn verhaal mee te gaan.

Madame de Bovary. Beeld Claudia Kamergorod

Slaapverwekkend verteltoneel

Voorbeelden genoeg van voorstellingen gebaseerd op een beroemd boek die uiteindelijk niets toevoegen, en soms ronduit slaapverwekkend verteltoneel opleveren. Maar met een boek als basis kan ook weergaloos mooi theater worden gemaakt, zoals Guy Cassiers jaren geleden deed met zijn Proust-cyclus Op zoek naar de verloren tijd. De wijze waarop Johan Simons bij NTGent Houellebecqs Platform naar het theater vertaalde, leverde een snoeiharde voorstelling op, die de essentie van het boek met theatraal geweld samenvatte.

Op dit moment is The Fountainhead van Toneelgroep Amsterdam (naar het boek van Ayn Rand uit 1965) niet alleen een spraakmakende, maar ook uitermate succesvolle voorstelling. Na afloop zul je zelden horen dat het boek toch beter was. Omdat maar weinigen het gelezen zullen hebben. En ook omdat het theater in dit geval superieur is.

Léon van der Sanden - Madame Bovary van Gustave Flaubert

Bewerkte eerder onder meer De Aanslag (Harry Mulisch), De Avonden (Gerard Reve), Eline Vere (Louis Couperus) en De Gelukkige Huisvrouw (Heleen van Royen).

'Het was mijn eigen idee om Madame Bovary in het theater tot leven te brengen. Zij is het hoofdpersonage in de eerste grote realistische roman over een onafhankelijke vrouw. Ze is aantrekkelijk en onaantrekkelijk tegelijk, middelmatig en betoverend. Iemand die in een bekrompen dorpje de tijd moet zien door te brengen en intussen droomt van hoe het leven daarbuiten zou kunnen zijn.

Je zou van Madame Bovary een grote, kleurrijke voorstelling kunnen maken rijk en vol, met veel personages. Ik heb gekozen voor één actrice en één acteur, maar die acteur speelt dan wel de drie archetypische mannen om haar heen: haar brave, keurige, liefdevolle echtgenoot, de dorpsarts Charles; Léon, die de puberromantiek, de kalverliefde en de poëzie vertegenwoordigt, en Rodolphe, de duistere, gevaarlijke minnaar zeg maar de Liaisons Dangereuses-kant.

Beeld -

Dat betekende dat ik het boek heb moeten uitbenen en terugbrengen tot de essentie. Als vorm koos ik voor de flashback: Bovary pleegt op een gruwelijke manier zelfmoord en beleeft haar leven opnieuw, soms bijna hallucinerend.

Ik bewerk altijd op een filmische manier, waardoor je als toeschouwer als het goed is op één avond de samengebalde tragiek van de roman krijgt gepresenteerd. De valkuil is dat je van alles te veel in het stuk wilt proppen, en er te veel bijhaalt. Maar als bewerker kun je iets aan het boek toevoegen, een eigen accent aanbrengen. In het theater staat het je vrij de gedachten die in het hoofd van literaire personages rondspoken te verwoorden. In Madame Bovary benadruk ik het verlangen vanuit haar religieuze achtergrond; zij is opgegroeid op een nonnenschool en las daar vooral keukenmeidenromans. Dat vormde haar beeld van de ideale, romantische liefde. Dat werd mijn thema: die eeuwige orgie van onvervulbare verlangens tegenover de realiteit van de echte wereld. Madame Bovary staat ergens voor: voor rebellie en hunkering.'

Madame Bovary door Theatergroep Suburbia; première 4/10 in Schouwburg Almere. Tournee: theatergroepsuburbia.nl

Tom Blokdijk - Stoner van John Williams

Bewerkte eerder onder meer Menuet (Louis Paul Boon),
Platform en Elementaire deeltjes (Michel Houellebecq) en ­Begeerte heeft ons aangeraakt (Bert Natter).

'Ik had Stoner niet gelezen. Toen regisseur Ursul de Geer mij vroeg het te bewerken, ben ik dat uiteraard eerst gaan doen. Daarna twijfelde ik: als ze willen dat ik Stoner ga neerzetten als een loser, dan doe ik het pertinent niet. Ik heb niets met het verheerlijken van al die losers. Daarom heb ik de bewerking van Tirza destijds ook niet willen maken. Want waarom zou ik drie maanden van mijn leven besteden aan zo'n ongelofelijk slome lul van een man?

Gelukkig bleek dat Ursul en ik hetzelfde over William Stoner denken: hij is weliswaar iemand die buigt, omdat hij soms wel moet buigen, maar uiteindelijk breekt hij niet. Op een gegeven moment draait hij een knop om en gaat verder zijn eigen gang. Bij het bewerken van een roman is het voor mij een voorwaarde dat ik iets te vertellen heb, dat ik iets uit het boek kan tillen. In dit geval is dat het accentueren van het tegenbeeld van Stoner. Hij is niet alleen maar die man die niet wegloopt. Op een gegeven moment zegt hij: en nu is het genoeg geweest. Dat is wat kunst moet doen: een tegenbeeld scheppen van het beeld dat mensen koesteren.

Beeld -

Bewerken is selecteren en: schrappen. Het is een slachtpartij. De vorm waarin ik de theaterversie heb gegoten, is voor de hand liggend: oude man kijkt terug op zijn leven en wordt vergezeld door twee voor hem belangrijke mensen: zijn vijand en zijn vriend. Die vriend heb ik wat geüpgraded.

Ursul de Geer vindt zichzelf in het theater een verhalenverteller. Hij is niet iemand die ingewikkelde theatrale constructies wil uithalen en daar sluit ik me bij aan. Ik heb een aantal personages geschrapt en ook de uitvoerige beschrijvingen van bijvoorbeeld hoe een universiteitsgebouw eruit ziet. Dat scheelt de helft van het boek. De valkuil is dan natuurlijk wel dat je het zó kaal slaat dat er weinig overblijft. Verder ben je als bewerker vooral een parasiet, die het bloed opzuigt van het meesterwerk van een ander en daar vervolgens, als het goed is, iets creatiefs mee doet.'

Stoner door Bos Theaterproducties, première 9/10 in Stadsschouwburg Haarlem. Tournee: bostheaterproducties.nl

Ignace Cornelissen - De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch

Bewerkte eerder onder meer Met angst en beven (Amélie Nothomb) en De Passievrucht (Karel Glastra van Loon).

'Toen de producent mij vroeg De ontdekking van de hemel voor theater te bewerken heb ik lang getwijfeld. Het is zo'n monumentaal boek en bovendien door zijn epische omvang nauwelijks te bewerken. Het is een relatiedrama, ideeënroman, filosofisch traktaat en avonturenroman ineen. Toen ik het herlas, droomde ik dat ik het boek op de grond liet vallen en het in tienduizend puzzelstukjes uiteenspatte.

Vervolgens ontstond een opwindende zoektocht om uit die stukjes personages en situaties te creëren en aldus de verbeelding van Mulisch los te weken van het papier. Zo is langzaamaan het kader van mijn bewerking ontstaan: een raamvertelling over goden die iets van plan zijn met de mensheid. Met de focus op de vriendschap tussen Onno en Max, een vriendschap die zwaar op de proef wordt gesteld.

Beeld -

Als bewerker doe je zo'n grote roman altijd onrecht, met pijn in het hart moest ik vaststellen dat ik me zeer moest beperken. De schrijver kan de innerlijke belevingswereld van zijn personages beschrijven, daar moet je bij het vertalen naar theater iets mee. Drama is verandering, personages moeten van alles doormaken op het emotionele vlak. Ik heb het accent gelegd op die vriendschap en de driehoeksrelatie die daaruit ontstaat. Tevens heb ik enige mythische aspecten behouden die ook iets zeggen voor nu. En ik heb wat kunstgrepen toegepast. Eén is dat ik de figuur van de auteur introduceer, de geestelijk vader, die een toelichting geeft.

Waarom De ontdekking van de hemel na het boek en de film ook in het theater komt? Tja, er is nu een grote hang naar dingen die men kent. Het bewerken van een bekend boek levert zekerheid op bij theaters en publiek. Dat is al langer zo, maar de laatste tijd is die behoefte aan zekerheid pregnanter.

Bewerken is meer dan alleen het naspelen van een boek. Wat theater dan weer bijzonder maakt, is dat het hier en nu gebeurt, dat het een unieke ervaring is die je met elkaar beleeft en die volstrekt anders is dan het thuis lezen van een boek.'

De Ontdekking van de Hemel door Hummelinck Stuurman Theaterproducties. Prem. 25/10, Stadsschouwburg Haarlem. Tournee: hummelinckstuurman.nl

Theateragenda als boekenkast

Er zijn dit najaar veel meer theatervoorstellingen te zien die zijn gebaseerd op een boek: Een goed nest (Tessa de Loo), Moesson (Eric Schneider), De Laatkomer (Dimitri Verhulst), Stoner (John Williams), De Ontdekking van de Hemel (Harry Mulisch), De Gebroeders Karamazov (Dostojevski), Madame Bovary (Gustave Flaubert), Het Dwaallicht (Willem Elsschot), Metamorfosen (Ovidius), Goldmund (naar Narziss und Goldmund van Herman Hesse), Alleen in Berlijn (Hans Fallada), en De Avond (naar De Avonden van Gerard Reve).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden