InterviewMichiko Kakutani

Beroemd en berucht om haar recensies: ‘Sterren maken het moeilijk een boek genuanceerd te beoordelen’

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

De voormalige boekenrecensent van The New York Times kon literaire carrières maken of breken. In haar nieuwste boek Ex libris raadt Michiko Kakutani meer dan honderd favorieten aan. Hoe vormt ze een eerlijk oordeel? En hoe gaat ze om met beledigde auteurs?

Als chief book critic van The New York Times was Michiko Kakutani, volgens het blad Vanity Fair, ‘verreweg de invloedrijkste boekrecensent van de Engelstalige wereld’. In 2017 stopte ze met die prestigieuze baan omdat ze meer tijd wilde besteden aan het schrijven van lange essays en boeken. Een van de resultaten van dat besluit verscheen onlangs in Nederlandse vertaling: Ex libris 100+ boeken om te lezen en herlezen. Kakutani blijkt een omnivoor, die net zo gemakkelijk biografieën aanraadt over bokser Muhammad Ali als poëzie van W.H. Auden, brieven van Vincent van Gogh of de Harry Potter-reeks.

Een interview mag alleen via e-mail. Dat heeft met verlegenheid te maken. ‘Ik voel me niet op mijn gemak als ik spreek op tv, de radio of in het openbaar’, schrijft ze. ‘Op school was ik altijd het kind dat het eng vond om op te staan en de klas toe te spreken, zelfs om van een blaadje voor te lezen.’

U schrijft in Ex libris dat herlezen kan leiden tot nieuwe inzichten. Is er een boek dat u bij de eerste lezing niets vond, maar bij de tweede wel?

‘Ik heb meer waardering gekregen voor Infinite Jest (1996) van David Foster Wallace. Ik ben al lang een fan van Wallace, een geweldige schrijver die het allemaal kon: fictie en non-fictie, serieuze essays en hilarische reportages. Hij kon grappig schrijven, verdrietig schrijven, sardonisch schrijven en serieus schrijven. Toen ik Infinite Jest recenseerde, schrikte de nonchalante rommeligheid en het gebrek aan een goed slot me af. Ik denk nog steeds dat het baat had gehad bij een verstandige redacteur, maar ik denk ook dat het een baanbrekend boek is dat de mogelijkheden van de roman opnieuw heeft gedefinieerd.’

Hoe recenseert u: waar zit u bijvoorbeeld? Markeert u zinnen? Wat drinkt u?

‘Dat hangt af van het boek dat ik in handen heb. Bij een ingewikkeld non-fictieboek waarbij ik veel feiten moet controleren, zit ik waarschijnlijk achter mijn computer. Anders in een comfortabele stoel. Ik onderstreep veel, vooral zinnen die ik mogelijk wil citeren in mijn recensie. In het geval van fictie of poëzie zijn dat zinnen die kenmerkend zijn voor de stem of stijl van de auteur of die buitengewoon eloquent zijn. Bij non-fictieboeken zijn het passages die nieuwswaardig zijn of die het onderliggende argument of standpunt van de auteur verwoorden. Ik drink zwarte koffie, water of cola light met citroen.’

In uw recensies citeert u voortdurend uit andere boeken. Hoe vindt u die?

‘Als ik me vaag een citaat of idee herinner, loop ik naar mijn bibliotheek om het boek erbij te zoeken. Mijn boeken bevatten niet alleen veel onderstreepte zinnen, maar ook bladzijden met ezelsoren en post-its. Of ik zoek naar de passage op mijn e-reader, een Kindle.’

In hoeverre is lezen voor uw plezier anders dan lezen voor werk?

‘Als ik voor mijn lol lees, is het een verademing om het analytische deel van mijn hersenen uit te zetten − of in elk geval het volume ervan te verlagen − en me onder te dompelen in het boek: de reden dat zovelen ooit verliefd zijn geworden op lezen. Maar mijn jaren als criticus hebben het me moeilijk gemaakt om zelfs maar een film of tv-serie te kijken zonder dat mijn brein denkt: waarom is deze verhaallijn zo overtuigend?’

Bij de Volkskrant geven we boeken sterren, één tot vijf. Waarom doet The New York Times dat niet?

‘Het sterrensysteem zou het mij moeilijk maken om een genuanceerd oordeel te geven. Hoeveel sterren geef je bijvoorbeeld aan een non-fictieboek dat belangrijke nieuwe feiten onthult, maar beroerd is geschreven? Of een knap geschreven thriller met een gekunsteld slot?’

Hoeveel pagina’s leest u per uur? Ik vraag het vanwege uw recensie in 2007 van Harry Potter and the Deathly Hallows, een pil van 784 pagina’s. U kocht dat boek in de middag en de volgende dag stond er een stuk van 1.100 woorden over in de krant.

‘Die recensie van Harry Potter was ongebruikelijk omdat ik er zo weinig tijd voor had. Adrenaline en angst voor de deadline versnellen mijn leestempo. Normaal gesproken ben ik veel trager.’

Hoe heeft u zich ontwikkeld als criticus?

‘In mijn eerste recensies vatte ik de plot waarschijnlijk uitgebreider samen. Dat nam veel ruimte in beslag en daarmee riskeerde ik dat ik te veel details van het verhaal onthulde. Ik leerde dat lezers context willen: behalve een kritische beoordeling ook een indicatie van wat deze roman zegt over de ontwikkeling van de auteur of waar een nieuw boek, bijvoorbeeld over klimaatverandering of de Eerste Wereldoorlog, staat in vergelijking met andere recente boeken of grote studies over datzelfde onderwerp.’

Kakutani heeft zich politiek niet onbetuigd gelaten. In haar recensie over het eerste deel van een tweedelige Hitler-biografie van de Duitse historicus Volker Ullrich uit 2016 trok ze impliciet de parallel tussen Hitler en de toenmalige president Trump. Zo schreef ze: ‘Hitler stond onder collega’s bekend om zijn ‘peilloze leugenachtigheid’, die later zou worden verspreid door een gelikte propagandamachine die gebruikmaakte van de laatste technologieën (radio, grammofoonplaten, film).’

En: ‘In het begin, schrijft Ullrich, zorgde afkeer van Hitlers stijl en voorkomen ervoor dat sommige critici de man en zijn populariteit onderschatten, terwijl anderen hem wegzetten als een beroemdheid, een afstotelijk maar fascinerend avondje entertainment.’

Over Trumps voorganger Barack Obama is Kakutani positiever. Ze omschreef zijn memoires A Promised Land als ‘een introspectief zelfportret, geschreven in hetzelfde vloeiende, lichtvoetige proza dat zijn boek uit 1995, Dreams From My Father, zo indringend maakte.’

Kakutani interviewde Obama twee keer uitgebreid over zijn boekenkast. Eén keer telefonisch in 2021, na publicatie van A Promised Land. En in de Oval Office in 2017, zeven dagen voordat hij het Witte Huis verliet.

Een aantal maanden daarna schreef Kakutani vernietigend over een kritische Obama-biografie, Rising Star The Making of Barack Obama van David J. Garrow. Dat riep vragen op omdat andere prominente recensenten, zoals Carlos Lozada in The Washington Post en Brent Staples in The New York Times (van belangrijke boeken publiceert de krant twee recensies), tot een volstrekt ander oordeel kwamen: zij vonden het wél een goed boek.

Garrow zei later in een televisie-uitzending dat vooral uit Kakutani’s lovende woorden over Dreams From My Father bleek dat ze ‘een groot fan’ is van de oud-president. ‘Misschien zou ze zich in een professionelere wereld hebben teruggetrokken als recensent van een boek over iemand met wie ze zich zo intens verbonden voelt.’

Wat vond u van de kritiek dat u te loyaal was aan Obama?

‘Ik was bepaald niet de enige die problemen had met dit boek. Zelfs positievere recensies, zoals die van Staples, bekritiseerden Garrows snauwende toon en zijn besluit om het verhaal van een gekrenkte ex-vriendin tot een belangrijk onderdeel van de biografie te maken.

‘Ik vond dat Garrows veroordelende, soms bokkige toon zijn autoriteit als historicus ondermijnde, net als zijn schampere opmerkingen over David Maraniss en David Remnick, auteurs van twee eerdere, goed ontvangen Obama-biografieën.’

U werd de invloedrijkste criticus van de Engelstalige wereld genoemd. Erkent u die macht?

‘De invloed die ik had, was grotendeels te danken aan mijn functie als chief book critic bij The New York Times en de ruim dertig jaar die ik in het vak zat. Ik voelde een enorme verantwoordelijkheid om eerlijk en open te zijn, om lezers een eerlijke weergave te geven van mijn gedachten over een boek.’

Probeerden schrijvers en uitgevers bij u in het gevlij te komen?

‘Ik wilde niet beïnvloed worden door wat auteurs of uitgevers zeiden − of dat nu ging over het nieuwe boek, de auteur of mijzelf. Dat was een van de redenen dat ik zelden naar literaire evenementen ging.’

Kakutani’s teruggetrokken bestaan leidde tot allerhande geruchten. Ze zou dates hebben gehad met Woody Allen en Paul Simon. Op de satirische website McSweeney’s claimde radiopresentator Colin McEnroe Kakutani te zijn. Hij schreef: ‘Veel mensen zullen het een moeilijk te accepteren idee vinden dat een onopvallende, witte man van middelbare leeftijd die woont in Hartford, Connecticut, eigenlijk de briljante, bijtende, teruggetrokken, zelden gefotografeerde, lynx-achtige New York Times-criticus en Pulitzer-winnaar is.’

Volgens Vanity Fair hebben uw stukken veel betekend voor de carrières van George Saunders, Mary Karr, David Foster Wallace, Jonathan Franzen, Ian McEwan, Martin Amis en Zadie Smith. Is er een ontdekking waar u het meest trots op bent?

‘Niet specifiek eentje, maar ik genoot ervan om boeken van nieuwe, jonge schrijvers te ontdekken en die te introduceren bij de lezers: Mary Karrs The Liars’ Club (die zorgde voor een hausse aan memoires), de korte verhalen van Foster Wallace, CivilWarLand in Bad Decline van George Saunders, White Teeth van Zadie Smith. Het was ook opwindend om Atonement van Ian McEwan te lezen, een roman die de culminatie leek van al zijn talenten.’

Haar negatieve recensies kwamen haar nogal eens op de toorn van de besproken auteurs te staan. Nadat ze in 1997 weinig heel had gelaten van The Gospel According to the Son suggereerde Norman Mailer dat The New York Times Kakutani niet kon ontslaan vanwege haar Japanse achtergrond. ‘Ze zijn doodsbang voor haar. (…) Ze is alleen maar aangenomen om de schijn van discriminatie te vermijden. En waarschijnlijk weet ze dat, diep van binnen, zelf ook wel.’

The Guardian somde de ‘vetes’ op die u met schrijvers zou hebben gehad. Raakten hun beledigingen u?

‘Ik zou niet het woord ‘vetes’ gebruiken. Ik schreef over sommige boeken van deze schrijvers negatieve recensies, maar ik prees andere boeken van ze. Ik probeerde een boek altijd op zichzelf te beoordelen, wat de auteur (zoals Jonathan Franzen of Norman Mailer) ook heeft gezegd over mijn eerdere recensies. Dat is de enige eerlijke manier om te recenseren.’

null Beeld Spectrum
Beeld Spectrum

Michiko Kakutani: Ex libris – 100+ boeken om te lezen en herlezen. Uit het Engels vertaald door Robert Neugarten. Spectrum; 304 pagina’s; € 24,99.

Eind van een tijdperk

Een boekrecensent die stopt, leidt meestal niet tot internationale krantenkoppen. In het geval van Michiko Kakutani was dat anders. Toen zij in 2017 na 34 jaar ophield als vaste boekrecensent van The New York Times was dat groot nieuws. En niet alleen in de Verenigde Staten, waar New York Magazine schreef dat er een tijdperk ten einde kwam. ‘Ze was de stem van God’, zo citeerde het blad een schrijver. ‘Ze was een intimiderende collega’, zei criticus Dwight Garner. ‘Als een auteur doodging, had ze binnen twee uur een perfect eerbetoon geschreven.’

Ook The Guardian stond stil bij het vertrek van Kakutani. De Britse krant schreef dat één pennestreek van Kakutani immense invloed kon hebben op carrières van schrijvers, aankomend of gevestigd. Juichende recensies van haar zouden de loopbanen van George Saunders, Zadie Smith en David Foster Wallace hebben gekatapulteerd.

Was ze minder te spreken over een boek, dan liet ze dat ook blijken. Haar dodelijke recensies waren dermate berucht dat er een werkwoord voor kwam. Grote schrijvers als Norman Mailer, John Updike, Jonathan Franzen en Susan Sontag zijn allemaal weleens kakutanied. Niet iedereen onderging dat lijdzaam. Franzen noemde haar in het blad Rolling Stone ooit ‘de domste persoon van New York’.

In 2018 verscheen van haar bij Spectrum Het einde van de waarheid Over leugens in het tijdperk van Trump. Essays schreef ze onder meer over het leven in Central Park tijdens de coronacrisis. En soms schrijft ze nog een boekrecensie, zoals in 2019 over De testamenten van Margaret Atwood.

Aanvullingen en verbeteringen

In een vorige versie stond dat Kakutani chef van de boekenredactie van The New York Times was. Dat klopt niet en is aangepast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden