Nieuws Moderne kunst

Berichten van het front van de hedendaagse kunst


Deze week door Rutger Pontzen

Leon van Es, Jail Art, 2018. Beeld RP

Beter in de bajes

Worden mensen beter en gezonder als ze worden omringd door schilderijen en beelden, in een gebouw dat de vitaliteit stimuleert en niet ­afbreekt?

Een gevangenis, en dan in het bijzonder een koepelgevangenis: je gaat er doorgaans niet snel naar binnen. Dikke deuren. Gescheiden gangen voor delinquenten, gasten en bewakers. Kleine cellen zonder uitzicht. Veel matglas waar een wazig licht door naar binnen valt. En op de achtergrond aldoor die galmende akoestiek. 

Voor een bezoeker is het een adembenemende en (gelukkig) tijdelijke ervaring. Voor gevangenen niet. En die zaten er tot drie jaar geleden nog, in de Koepel van Haarlem. Op de muren staat nog de graffiti van de laatste bewoners: ‘Free Holleeder!!!’ Er bestaan inmiddels plannen om de gevangenis te verbouwen tot een universiteitscampus.

Maar nu het gebouw leegstaat, is het tot half november te bezoeken voor de tentoonstelling Open de Koepel – Architectural Healing. Met 28 kunstwerken in de cellen en een viertal op het middenterrein, met performances en filmavonden, kunstenaarspresentaties en een afsluitend symposium. 

Krijn de Koning, De Koepel, Haarlem, 2018 Beeld RP

‘Architectonische genezing’, het is een onderwerp dat niet op zich staat; medisch en psychisch herstel door kunst is een thema dat al langere tijd speelt. Wordt iemand beter en gezonder door naar muziek te luisteren? Door omringd te zijn door schilderijen en beelden, in een gebouw dat de vitaliteit stimuleert en niet afbreekt? En geldt dat ook voor gevangenen?

Ziehier het idee van de tentoonstelling. Kan kunst leiden tot minder agressief gedrag, tot meer empathie en een vreedzamer onderling contact? Mwah. De inzet is hoog, hier en daar zelfs te hoog, maar niet minder legitiem. En het antwoord is niet eensluidend. 

Want zal een gevangene luisteren naar de door Job Koelewijn ingesproken cassettebandjes, met teksten van Foucault, Marx, Joyce en Dewey of de Seksuele geheimen van Douglas en Slinger? Wordt hij rustiger van de vrolijke kleuren waarmee Krijn de Koning de wanden, kasten en toiletpot heeft beschilderd? Of juist radeloos van Sebastián Díaz Morales’ video van een ex-gedetineerde die in de gevangenis deur na deur mag openen, maar de deur naar buiten niet weet te vinden?

Semna van Ooy, You Can Lock Me But You Can’t Lock the Clock, De Koepel Haarlem, 2018. Beeld RP

Of blijft de beste jail art een vorm van bezigheidstherapie, zoals beoefend door Leon van Es, de gevangene die elders nog enkele maanden moet brommen, maar in de afgelopen jaren menig schaalmodel van zijn ideale boomhut in elkaar knutselde met tandenstokers, wasknijpers en tandpasta? Een Anton Pieck-achtige droomwereld waar de vlag wappert, vogels af en aan vliegen en de vensters altijd openstaan.

Open de Koepel  Architectural Healing. De Koepel, Haarlem. T/m 11/11.

RAF-schrift

Afgelopen week dook een logo op dat we nog kennen uit het rumoerige Duitsland van de jaren zeventig. Opnieuw laat Erik van Lieshout zien dat hij geen taboe en gevaar uit de weg gaat.

Erik van Lieshout, Freddy’s, 2018. Beeld RP

Het is gewaagd. Het logo is eerder gebruikt, in een vergelijkbare vorm. Een rode vijfpuntige ster met opschrift. Toen ging het om een stengun plus de drie letters, in wit: R A F. De Rote Armee Fraktion. We schrijven de jaren zeventig, Duitsland. Een clubje guerrillastrijders zaait dood en verderf met aanslagen en moorden. Heftige tijden. 

Afgelopen week keerde het logo terug. Het hing tegen de muur van The Bakery, het ondergrondse zaaltje van Annet Gelink Gallery in Amsterdam. Diezelfde vijfpuntige rode ster. Nu met de tekst: E R I K. Bedoeld wordt Erik van Lieshout. En die ster? Die is ontleend aan een bierflesje van Heineken. Of toch niet. 

Ai.

Welke boodschap wil Van Lieshout aan Heineken uitdragen? En dan met name aan Freddy Heineken, de legendarische grootaandeelhouder en directeur van het biermerk, van wie, naast het logo, portrettekeningen tegen de muur zijn geplakt. Is Van Lieshout van kwade wil, zoals Andreas Baader en Ulrike Meinhof dat destijds waren? Of eigent hij zich enkel het embleem toe waarmee Heineken zich overal ter wereld kenbaar maakt? Ook in Afrika, waar de multinational ervan wordt beschuldigd gebruik te maken van ‘promotiemeisjes’ die zich als sekswerkers moeten inzetten. 

Neemt niet weg dat door de combinatie van ster en opschrift Van Lieshout een venijnige, zeg maar agressieve benadering hanteert tegenover Heineken, de biergigant die hem nota bene onlangs eerde met een kunstprijs ter waarde van 100 duizend euro. Volgens het juryrapport voor het ‘radicale, persoonlijke en confronterende’ gehalte van zijn werk, waarbij Van Lieshout ‘geen taboe en gevaar’ uit de weg gaat. Wat dus allemaal klopt, als je zijn oeuvre bekijkt – en de rode vijfster met letters.

Het is nu uitkijken naar de film die de kunstenaar over merk, prijs en Freddy aan het maken is, die volgend jaar moet verschijnen en waarvan bij Gelink een korte teaser is te zien.

Erik van Lieshout, Freddy’s. Annet Gelink Gallery, Amsterdam. T/m 17/11.

Staatsexperiment

Het Van Abbe is een museum in Eindhoven. En Eindhoven is een plaats in het Koninkrijk der Nederlanden. Tot zover is alles duidelijk, toch? Met uitzondering van zondag 11 november, tussen 2 en 5 uur ’s middags, als het museum tot het parlement zal worden verklaard van een statenloze democratie, naar het voorbeeld de Rojava-revolutie in Noord-Syrië. Een multi-etnische maatschappij, gebaseerd op een wonderlijk mengsel van ‘lokaal zelfbestuur, feminisme en ecologie’. Drie uur lang zal het museum dienstdoen als arena voor politici, activisten en kunstenaars. En publiek. 

Nederland als Stateloze Democratie. Van Abbemuseum, Eindhoven. 11/11.

After Howl, Meeting Old Friends, W139, Amsterdam, 2018. Beeld RP
Benjamin Li, Nasi Goreng met Vlees en Groente, 2018. Beeld Benjamin Li
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.