Berichten van het front van de hedendaagse kunst

Haperende hersenen, echt nep en wie zijn wij eigenlijk?

Sharieta Berghuis, een beeld uit het project 10 years. Beeld RV - Sharieta Berghuis

Existentiële vraag wie zijn wij centraal in tentoonstelling 'Who we are again'

Wie zijn wij in deze wereld waarin iedereen naar elkaar gluurt? Hoe zien we onszelf? ‘Who are we again’ verbindt mensbeeld aan hedendaagse angst en twijfel.

Even rondbellen langs een paar Facebookverlaters: hoe was het nu met ze? ‘Lekker stil / Een beetje kaal / Geen verschil / Ben depressief’. Beetje zelfonderzoek, veel opluchting. En Instagram was leuker.

Who Are We Again? is de titel van een groepstentoonstelling van dertien kunstenaars in de Amsterdamse kunstenaarsociëteit Arti et Amicitiae. Die thematiek, natuurlijk al een tijd geleden voorbereid door samensteller Imke Ruigrok, landt lekker in de ophef rond sociale media. Ruigrok schuwt een beetje drama niet en verbindt een oeroud motief in de kunst, ‘het mensbeeld’, aan hedendaagse angst en twijfel. Wie zijn wij ook alweer, in deze wereld waar iedereen naar elkaar gluurt? Hoe zien we onszelf? Het is een peilloos diepe put, zo’n vraag, maar soit – wat een mooie werken zijn hier verzameld. Om te beginnen dat van Sander Breure en Witte van Hulzen, die sinds kort installaties met stakerige poppen maken (voorheen waren dat acteurs). Onlangs toonden ze die op de Rijksakademie als vluchtelingen wachtend voor een loket. Nu hebben ze dezelfde figuren – met een schuin oog op de drommen over het Rokin voor de deur van Arti – omgekat tot een groepje toeristen. Ze kregen een vliegtuigkussen in de nek, rolkoffer erachter en klaar was de homo universalis nieuwe stijl.

Aanleiding voor Who Are we Again? was een fotoserie van René Bosch, die probeerde ‘eerlijke’ mannenportretten te maken. Acht uit een serie van zestig hangen er hier: helder belicht, neutrale blik, tegen een grijze achtergrond – misschien wel een heel Nederlands idee van ‘eerlijk’, dat heen en weer wappert tussen heel intiem en ondoordringbaar saai. Daarnaast en er tegenover portretten in aquarel van Marlene Dumas, waarvan dat van Barbie nog steeds het meest meelijwekkende is.

En het blijkt dat zo’n existentiële vraag (wie ben ik, dacht de holenmens en drukte zijn hand af op een rotswand) de werken de ruimte geeft. Gender, postkoloniale identiteit, intimiteit; al die kwesties komen voorbij, maar de kunstwerken mogen meer zijn dan informatie. Neem een van de foto’s van Sharieta Berghuis, die als kind van expats opgroeide in onder meer Zuid-Afrika en West-Papoea. Op de foto een vrouw onder een zwarte handdoek die haar gezicht er dwars doorheen heeft afgedrukt in verf? Bloem? Zwart-wit, het hoofd bedekt en toch zichtbaar, niet meteen gaan invullen nou... kijk vooral even goed naar de foto zelf, zo wonderlijk, portret en lijkwade ineen. Een regelrechte geest is er in die handdoek gevaren. Who are we – wil je het weten?

Sharieta Berghuis, een beeld uit het project 10 years. Beeld RV - Sharieta Berghuis
Sharieta Berghuis, een beeld uit het project 10 years. Beeld RV - Sharieta Berghuis
Sharieta Berghuis, een beeld uit het project 10 years. Beeld RV - Sharieta Berghuis

Echt nep

De video die het Graphic and Image Laboratory uit Washington vorig jaar lanceerde was griezelig: een nepversie van Obama spreekt om het even welke speech uit. Kortom: het punt is bereikt dat de werkelijkheid volledig gefaket kan worden. Het Impakt Festival in Utrecht, tevens ‘centrum voor mediacultuur’, neemt zo’n doembeeld met frisse zin ter hand. Zaterdag om 20 uur het evenement Deep fake or Rendering the Truth met onder meer Impakts gastkunstenaar Anna Ridler, die verband legt tussen de tulpenmanie en de bitcoin, en onderzoeker Sjef van Gaalen, die zich afvraagt: wat voor verhalen vertellen we dan, in die nieuwe werkelijkheid? 

Haperende hersenen worden geprikkeld

In CBK Zuidoost kijk ik naar twee pagina’s van een opengeslagen boek en er gebeurt iets raars. Links zie ik drie slapende kinderen. Rechts wapperend wasgoed en een klein stukje van een Tibetaans vlaggetjessnoer – denk ik, de foto’s zijn in zwart-wit. Maar ik vóel ook iets: ‘ffffffff’. Daar is het weer: ‘ffffff’. Alsof iemand zachtjes tegen mijn oor staat te blazen. Raar toch, wat de hersenen doen.

Deze fotocombinaties zijn bedoeld voor mensen bij wie de hersenen haperen: dementerenden. In een prachtige vijfdelige boekenserie genaamd The Photographic Treatment combineert kunstenaar Laurence Aëgerter steeds twee beelden die associaties op gang kunnen brengen. Links Grace Kelly, rechts tarotkaarten. Links de maan, rechts het meisje met de parel van Vermeer. Links twee oude mannen die elkaar knuffelen, rechts een grote cactus. In taal werkt het nauwelijks, in beeld des te beter. Aëgerter ontwikkelde de boeken en andere middelen (kijk op photographictreatment.com en probeer het zelf) voor zorginstellingen die inmiddels met succes ‘foto-interventies’ uitvoeren. Het bekijken ervan is niet bedoeld om herinneringen op te halen, maar om het gebruiken van de fantasie.

Aëgerters werk vertegenwoordigt ‘De zieken verzorgen’, één van de zeven werken van barmhartigheid die in CBK Zuidoost op de gelijknamige tentoonstelling zijn verbeeld . Van het spijzigen van de hongerigen tot en met het begraven van de doden (zoek ze even op) ; steeds is er een kunstenaar gevonden die daar op een niet-religieuze manier iets mee doet. Denk aan Bas Timmer (maker van de Sheltersuit, een weerbestendige jas-en-slaapzak voor daklozen): ‘de naakten kleden’. Of Helen Zeru, (die in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba haar eigen moeder moest gaan opgraven vanwege stadsuitbreiding): ‘de doden begraven’.

Een tentoonstelling met zeven keer goede daden zou kunnen bezwijken onder goede bedoelingen, maar daar zijn de werken te bijzonder voor. En kom, cynisme is uit. Als ik oud, ziek, dementerend en/of dood ben, hoop ik van harte op een kunstenaar aan mijn zijde.  

Works of Mercy / Werken van Barmhartigheid. CBK Zuidoost Amsterdam, t/m 30/6

Photographic Treatment ©, Daily Photo Dose nr. 1 Beeld Laurence Aëgerter
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.