Bereid u voor op een mirakel

DE SAXOFONIST en dwarsfluitist Rahsaan Roland Kirk (1936-1977) bestond uit louter tegenstrijdigheden. Hij was een superieure solist, maar bekommerde zich lang niet altijd om het niveau van zijn begeleiders....

Maar er is geen jazzmuzikant die zoveel werk heeft gemaakt van slechte smaak als Rahsaan Roland Kirk. Tijdens zijn concerten omstreeks 1970 schreeuwde hij aan één stuk door 'they shot him down' - kennelijk een verwijzing naar de moord op Dr. Martin Luther King - om vervolgens I Say a Little Prayer van Burt Bacharach in te zetten.

In zijn furieuze vertolking van John Coltranes Giant Steps, nauwelijks minder dan die van de componist zelf, verwerkte hij clichés uit circusmuziek; alsof Coltranes flamboyante techniek - en de zijne - niet meer dan een circusnummer was. En op blokfluit imiteerde hij Britse folkies met heimwee naar de middeleeuwen, om vervolgens in een venijnig spetterende dwarsfluitimprovisatie los te barsten.

Dat alles en nog veel meer is te horen op de driedubbel-cd Dog Years in the Fourth Ring. Twee cd's bevatten sterke live-opnamen van Europese en Amerikaanse concerten/radiouitzendingen uit de jaren zestig en zeventig. In de Europese ritmesecties zitten Tete Montoliu en George Gruntz achter de piano. Die doen goed werk, maar het is helemaal Rahsaans show.

Kirk hield er van ongelijkwaardig materiaal samen te voegen, al zat er meestal wel een muzikale pointe of grap achter verborgen. Anders dan de postmodernisten deed Kirk niet aan jump cuts tussen verschillende stijlen, maar dreef hij van het een naar het ander, met de vrij associërende logica van de droom. Of anders wel met de brutaliteit van het cartoonblad Mad, de bijbel van de Amerikaanse smartass teenager. Kirk was een van de grote surrealisten en absurdisten van de jazz - een vulgar modernist, om met de criticus J. Hoberman te spreken.

De derde cd in deze mini-box is een heruitgave uit 1971 van het (bijna) solo-album Natural Black Inventions: Root Strata, zijn intrigerendste en slechtst verkochte lp voor het Atlantic-label. Dankzij Anthony Braxton was het solo-saxofoonconcert in die jaren net in opkomst, maar Kirk speelde er doorgaans twee tegelijk, soms nog met een hihat of basdrum-met-voetpedaal erbij, om in zijn eentje het geluid van een (merkwaardige) band op te roepen. In Prelude Back Home versimpelt hij een deel uit een pianoprelude van Gershwin, waarbij hij de partijen voor linker- en rechterhand over beide saxofoons verdeelt, om ze met een luie bluesriff weer weg te blazen.

Een saxofonist die zulke simultane, onafhankelijke lijnen wil spelen, moet over een onwaarschijnlijke embouchure beschikken. Kirk bezat techniek in overvloed, zoals je al kunt horen aan zijn reusachtige, met boventonen overladen geluid op de tenorsaxofoon of op zijn andere, vreemd gevormde saxen uit het vaudeville-tijdperk, de manzello en de stritch.

Zijn stuntwerk is meestal muzikaal gegrond: als hij tegelijk op zijn twee saxen speelt klinkt het soms net als de elektrische saxofoon van wijlen Eddie Harris. Maar hij was zich ook bewust van de sensationele kanten van ongewone speltechnieken. De lp waarop hij in 1973 de dan nog weinig bekende circular breathing-techniek in de schijnwerpers zet, krijgt de bescheiden titel Prepare Thyself to Deal with a Miracle mee.

Op Natural Black Inventions kun je horen hoezeer Kirk geworteld was in de traditie van de Memphis jug bands (ensembles met kazoo's, wasborden en andere goedkope instrumenten) en de one man band, het eenmansorkest van de straatmuzikant, die een minder verfijnde fase uit de (zwarte) Amerikaanse muziek symboliseert.

Kirks hartelijke omhelzing van die nederige, maar vitale tradities was een van zijn ontwapenende eigenschappen - ook al betekende het dat sommige jazzfans hem (net als Eddie Harris) afdeden als een clown. Des te gekker dat degenen die jazz als hoge kunst beschouwen nu juist Kirk - en Harris - willen inlijven.

Kevin Whitehead

Rahsaan Roland Kirk: Dog Years in the Fourth Ring. 32 Jazz 32032 (drie cd's, import, ca. ¿ 75,-).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden