BoekrecensieLeerjaren in Topeka

Ben Lerner ontleedt heden en verleden in een rijpe, virtuoze roman ★★★★☆

Je bent weg van Ben Lerner of je krijgt de kriebels van zijn werk. Zelfs wie zich tot het laatste kamp rekent, moet het weer eens proberen met deze rijpe, virtuoze roman.  

Beeld Olivier Heiligers

Ben Lerner (40) is zo’n schrijver die de literaire wereld polariseert. Noem zijn naam in een literatuurminnend gezelschap en je krijgt twee reacties: rollende ogen of enthousiaste odes. Het rollende-ogentype ergert zich aan de nogal opzichtige genialiteit, het post-postmoderne, hyperzelfbewuste taalgebruik vol kronkels en academisch jargon (‘de dialectiek van haar ja’ – willekeurige bladzijde). De fan ziet in Lerner een schrijver met een scherp bewustzijn voor wat het betekent om nu mens te zijn (in het Westen, althans). Zijn werk, waarin fictie en autobiografie een complexe relatie aangaan, was zelfs mild profetisch – is vaak geciteerd in theoretische essays. En dan schrijft hij nog met humor ook. Ik ben altijd van het tweede kamp geweest. Het was vijf jaar wachten op een nieuwe roman. Haalt deze het, bij zoveel anticipatie?

Beeld Atlas Contact

In Leerjaren in Topeka zijn de vaste thema’s direct herkenbaar: herinnering, tijd en de verhouding tussen taal en werkelijkheid. In de eerste scène sluipt Lerners alter ego Adam Gordon ’s nachts het huis van zijn vriendin binnen, maar realiseert zich op de wc dat hij in het verkeerde is; alle huizen in de buurt zijn exact hetzelfde. ‘Tegelijk met de pure schrik dat hij in het verkeerde huis was, met het besef van de afwijkingen, kreeg hij door de eenvormigheid van de huizen het gevoel dat hij zich op hetzelfde moment in alle huizen aan het meer bevond; de sublimiteit van identieke indelingen.’ De lezer voelt op zijn beurt dat hij zich in alle romans van Lerner tegelijk bevindt. Adam Gordon kenden we al als de hoofdpersoon van Vertrek van station Atocha, over een frauduleuze dichter in Barcelona. En in 22:04 bevond verteller Ben zich vanwege een vreemde aandoening vaak in ‘meerdere temporaliteiten tegelijk’.

Rijper werk

De virtuoze geintjes zijn gebleven, en toch is Leerjaren in Topeka duidelijk het werk van een rijper auteur. De toon is serieuzer en minder pedant. Om het angstwekkende heden te kunnen begrijpen gaat Lerner, inmiddels vader van twee dochters, terug naar zijn (of: Adams) schooljaren in de jaren negentig. In 22:04 projecteerde hij zichzelf in een apocalyptische toekomst, nu vormt het verleden de even instabiele grondstof. Instabiel, want uit de verschillende vertelperspectieven van Adam Gordon, zijn vader Jonathan en moeder Jane blijkt de onbetrouwbaarheid van de herinnering en de allesbepalende invloed van culturele identiteit op de ervaring van een gedeeld moment.

Op een bepaalde manier is Leerjaren ook conventioneler, want meer dan in zijn vorige werk werkt Lerner met een echt plot. Het boek opent met een proloog waarin ene Darren op het politiebureau wordt gevraagd te vertellen waarom hij iemand met een biljartbal te lijf is gegaan. Een nogal goedkope cliffhanger die de lezer het boek in moet katapulteren, en meteen de zwakke plek van de roman: de verhaallijn maakt de belofte niet waar.

Beeld Getty

Zelfonderzoek

In de andere hoofdstukken volgen we Adam, die als tiener al absolute meesterschap over de taal heeft. Hij is debatkampioen, aspirant-dichter en onverslaanbaar in spontane rap battles, die door de terugblikkende schrijver worden bekritiseerd als misplaatste toe-eigening van zwarte cultuur. Taal is bovenal zijn wapen, dat hij als niet al te breed geschouderde zoon van feministische, linkse psychoanalytici in het conservatieve Kansas hard nodig heeft. Adams hypertaligheid legt hij bloot als een middel tegen kwetsbaarheid, als een variant op giftige masculiniteit. Daarmee krijgt Lerners stijl meer diepte en dubbelzinnigheid; waar de taal in eerdere boeken een kwaal was die de werkelijkheid in kolderieke scènes op afstand plaatste, is het hier een afweermechanisme dat in een rechte lijn staat met de opkomst van nieuw rechts en Trump. Een van Adams debatcoaches is namelijk de kampioen Evanson, een ‘trol’ avant la lettre, die later de architect zou worden van ultrarechts beleid in Kansas, een belangrijk voorbeeld voor de regering van Trump.

Dat zelfonderzoek maakt Leerjaren in Topeka relevant en opnieuw een scherpe dissectie van het heden. Door andere stemmen aan het woord te laten, met een ander karakter en ritme, krijgt het boek bovendien meer lucht. Lezers met een Lerner-allergie moeten het toch maar weer proberen.

Ben Lerner: Leerjaren in Topeka

Uit het Engels vertaald door Arthur Wevers. Atlas Contact; 376 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden