Bespreking

Beluister Schuberts ondergewaardeerde symfonieën

Schubert werd als orkestman ondergesneeuwd door Beethoven, maar is dat wel terecht? Terwijl Beethoven op zijn 21ste nog geen symfonie op zijn naam had staan, had Schubert er al zes. Berliner Philharmoniker laat horen dat er in Schubert een revolutionair orkestman school.

Franz Schubert.Beeld Lebrecht Music & Arts

Liedjes, liedjes, liedjes. Uit de pen van Franz Schubert vloeiden er meer dan zevenhonderd. Voor een componist die werd geteisterd door syfilis en op z'n 31ste bezweek aan tyfus is dat een olympische prestatie. Schubert (1797-1828) geldt als de vruchtbaarste liedschrijver ooit. Met stip op één staat Winterreise, de 24-delige cyclus die schildert hoe de dwalende mens tobt met de liefde en het leven.

Schubert de liederenkoning: het is een succesverhaal. Lager aangeslagen worden zijn bemoeienissen met de symfonie. De eerste zes schreef hij tussen zijn 16de en 21ste. Op z'n 25ste liet hij een veelbelovend exemplaar onvoltooid. De slotmaat van wat zijn laatste zou worden, noteerde Schubert toen hij 29 was.

Samen maakt dat zeven en een halve symfonie. Geen wonder, misschien, dat zijn leraar Antonio Salieri - de kwaaie pier in de Mozartfilm Amadeus - erover zweeg toen hij zijn sterleerling de lucht in stak. 'Hij is een genie! Hij kan alles schrijven: liederen, missen, strijkkwartetten...'

Sterren

Berliner Philharmoniker ***
Klassiek. Schubert: complete symfonieën, Missen 5 en 6, Alfonso und Estrella, o.l.v. Nikolaus Harnoncourt. Berliner Philharmoniker Recordings.

Koninklijk Concertgebouworkest ****
Klassiek. Schubert: complete symfonieën, o.l.v. Nikolaus Harnoncourt. Warner Classics.

Opscheppen

Over spraakmakende symfonische premières kon Schubert in elk geval niet opscheppen. Er werd eens wat doorgespeeld door een studentenorkest. De Vijfde klonk thuis bij een bevriende violist. Nummer Zes moest lang wachten op de openbaarheid. En de symfonieën die nu gelden als meesterwerken - de Achtste ('Onvoltooide') en de Negende ('Grote') - lagen zelfs tot 1839 en 1865 te verstoffen. Ook daarna bleef de verhouding tussen Schubert en de symfonie nog lang stroef. Met zo veel sublieme liederen was hij om te beginnen zijn eigen concurrent. Maar Schubert werd als orkestcomponist vooral voor de voeten gelopen door Beethoven. De held van de 'Eroica', het genie van de 'Pastorale', de visionair van het 'Alle Menschen werden Brüder' - tegen hem kon niemand op.

En toch, vindt de Britse Schubertbiograaf Brian Newbould, schuilt in de liederenkoning ook een symfonische tsaar. Gewoon een kwestie van eerlijk tellen. Op z'n 21ste had Schubert al zes symfonieën liggen. Op die leeftijd moest Beethoven nog aan zijn Eerste beginnen. En gerekend over zijn actieve componistenleven schreef Schubert elke anderhalf jaar een symfonie. Dat deed geen 19de-eeuwer hem na.

Laten we Newboulds gedachtespoor even volgen. Stel dat Schubert met zijn symfonische gemiddelde nog een halve eeuw had doorgeleefd. Dan had hij als tachtiger kunnen terugkijken op pakweg vijftig stuks. Oogt dat aantal al fascinerend, helemaal duizelingwekkend wordt het perspectief als je de revolutionaire kwaliteit van Schuberts componeren doortrekt.

Beeld .

De tel kwijt

Rond de telling van Schuberts symfonieën heerst verwarring. Over de nummers 1 tot en met 6 is men het eens: dat zijn de jeugdwerken die hij tussen zijn 16de en 21ste componeerde. Van daaruit tellen Duitstalige landen door: de 'Onvoltooide' wordt nummer 7, de 'Grote' nummer 8. De rest van de wereld springt doorgaans van 6 naar 8, het overblijfsel uit een tijd waarin het bestaan werd vermoed van een andere, nog te herontdekken 7de. In die telling geldt de 'Onvoltooide' als Schubertsymfonie nummer 8, de 'Grote' als nummer 9.

Slaapwandelaar

Toen Alfred Brendel, de meesterpianist, opmerkte dat Beethoven componeerde als een architect en Schubert als een slaapwandelaar, bedoelde hij dat positief. Uit een simpel ta-ta-ta-TAA schept Beethoven hele kastelen. Schubert lokt je met een duistere wending of bedwelmend akkoord het moeras in. Zo schemert in schetsen van zijn onvoltooide Tiende symfonie al een vleugje Mahler. Of neem het 'Sanctus van de Mis' in Es-groot, geschreven in 1828, zijn sterfjaar. Die noten schieten uit de startblokken met de puls en energie van de hedendaagse Amerikaanse componist John Adams.

Wie het niet gelooft, pakt er een nieuwe Schubertbox van de Berliner Philharmoniker bij. In een bonbondoos met migrainekleuren zitten alle symfonieën, plus twee missen en de zelden opgevoerde opera Alfonso und Estrella. Je haalt deze Schubertiade voor 79 euro in huis. Voor twee tientjes minder download je alle tracks van de Berlijnse website, naar wens in stereo of surround.

De Berlijners laten zich gidsen door de oudemuziekpionier Nikolaus Harnoncourt, die zijn overwegingen op een blu-raydisc toelicht. Van de route die ze kiezen moet je houden. Voornaamste kanttekening: het Berlijnse orkest speelt met overdreven aplomb. Zelfs de dwarsdenker Harnoncourt krijgt de reflexen van wijlen Herbert von Karajan er niet uitgeranseld. Natuurlijk, er klinken briljante maten, maar daartussendoor hoor je dekselse solo's, mieterse melodieën en andere gedateerde vlotheid.

Het sneue is dat Harnoncourt de Schubertsymfonieën al eens eerder onder handen heeft genomen - en beter. In 1992 heeft hij ze ingespeeld met het Koninklijk Concertgebouworkest. Tweedehands of digitaal kosten die opnamen minder dan 20 euro. Oké, dan mis je twee missen en een opera. Daartegenover staat een brutalere, eigentijdse Schubert. Een liedkampioen die ook schitterde als orkestman.

Dirigent Nikolaus Harnoncourt.Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden