Beklemmend beeld van verzenuwde soldaat

Het kind heeft een lief boevenkoppie, zegt zijn moeder. Vertederend is ie, met dat grote hoofd. Hij lijkt wel een beetje op z’n vader, Woyzeck....

Dat is de nadrukkelijke lezing van regisseur Gerardjan Rijnders bij het RO Theater, en hij staat daarin niet alleen: Büchner (1813-1837) schreef met Woyzeck als een van de eerste theaterauteurs uit zijn tijd een stuk met een hoofdpersoon uit de laagste sociale klasse. Een stuk waarin weinig uitzicht wordt geboden op verbetering, bovendien. Rijnders maakt dit in zijn enscenering onder meer voelbaar door het kind prominent aanwezig te laten zijn: als een noodgedwongen onmondige getuige, zit hij vaak – letterlijk – op een tribune het leed te aanschouwen. Die tribune is prominent onderdeel van het mooie decor (Paul Gallis): soms een circustent met groteske acts door artiesten in fantastische pakken (Rien Bekkers), vlot te veranderen in een zielig zolderkamertje van Marie, de geliefde van Woyzeck; en even later overtuigend als een herfstig veld waar de hoofdpersoon van allerlei verontrustends denkt te zien gebeuren.

In gezelschap van (onder anderen bovengenoemde) vaste medewerkers maakt Rijnders met deze Woyzeck een geslaagde ‘comeback’ in Rotterdam, waar hij ooit begon bij Fact; de komende tijd gaat hij jaarlijks een gastregie doen bij de groep van Alize Zandwijk. Woyzeck is op zich nog geen gemakkelijke keuze; Büchner schreef het stuk vermoedelijk zo rond de zomer van 1836 en bij zijn dood, kort daarop, was het een fragmentarisch werk.

Woyzeck (Rogier Philipoom) is een verzenuwde soldaat die zich met verschillende slecht betaalde baantjes in leven moet zien te houden; zo stelt hij zich als proefpersoon beschikbaar voor een medisch experiment. Het geld dat hij verdient, geeft hij direct af aan zijn geliefde Marie (Fania Sorel), met wie hij het kind heeft. Echte aandacht kan hij Marie evenwel niet geven: steeds is hij op weg naar een nieuwe klus, en de liefde wankelt. Als hem ter ore komt dat Marie vreemdgaat, slaan bij de labiele Woyzeck de stoppen door en vermoordt hij haar – om haar voor zichzelf te kunnen behouden.

Het mentale proces dat uitmondt in deze beslissing is moeilijk goed navoelbaar neer te zetten, en ook in deze voorstelling is dat niet helemaal gelukt; de fatale beslissing blijft een daad die je wel kunt beredeneren, maar die emotioneel niet raakt. Wel wordt de aanloop er naar toe fraai verbeeld: het zware leven in de kleine, arme gemeenschap, de vernederingen die Woyzeck keer op keer moet ondergaan en de gevolgen van de rare medische proeven – in vlotte, goed gespeelde en wrang-komische scènes, ondersteund en aangevuld met indringende muziek ontstaat een beklemmend beeld van omstandigheden die een mens murw kunnen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden