Bejubeld muziekproject Venezuela onder vuur

Redt El Sistema, het beroemde sociaal-muzikale project van Venezuela, echt sloppenkinderen van armoede en misdaad? De Britse onderzoeker Geoff baker betwijfelt het. Bij het instituut zou sprake zijn van vriendjespolitiek, achterhaalde onderwijsmethoden en seksueel misbruik.

Openingsconcert van het Salzburg Festival 2013 door El Sistema. Beeld epa

Met zijn boek El Sistema: Orchestrating Venezuela's Youth, plaatst de in Nederland geschoolde musicoloog een bom onder het meest hartverwarmende klassieke-muziekverhaal van de afgelopen jaren. El Sistema: dat was de toekomst van klassieke muziek, vonden niet alleen vermaarde dirigenten als Claudio Abbado en Simon Rattle. Het systeem van Venezolaanse muziekscholen bracht bijvoorbeeld Gustavo Dudamel voort, de dirigerende dertiger die in Newsweek werd geportretteerd als 'de Elvis van de orkestwereld'. Met het vlaggenschip van het project, het Simón Bolívar Symphony Orchestra, liet hij twee jaar geleden het Concertgebouw nog swingen.

El Sistema vond zoveel weerklank, dat westerse landen het Venezolaanse model inmiddels importeren. Klassieke muziek, hier omgeven met de geur van ouderdom en verval, kon met de Latijns Amerikaanse verjongingskuur z'n voordeel doen. In een moeite door zou El Sistema maatschappelijke achterstelling omsmeden tot hoge cultuur.

Ook Geoff Baker startte zijn onderzoek als bewonderaar. In 2010 woonde hij een jaar in Venezuela en sprak met tientallen betrokkenen. Tot zijn verbijstering noteerde hij bergen kritiek. Er werd gewag gemaakt van 'discriminatie, nepotisme, favoritisme, pesterijen, magere betaling en slechte werkomstandigheden'. De meeste leerlingen, luidde de suggestie, kwamen bovendien niet uit de goot maar uit de middenklasse. Het motto van El Sistema, tocar y luchar, 'spelen en strijden', zou door de succesvolste musici worden verbasterd tot 'spelen en vangen'.

Chetham schandaal

Het boek van Geoff Baker over El Sistema vuurt in het Verenigd Koninkrijk nog een andere discussie aan: die van seksueel misbruik in de muziekles. De Britten zijn er gevoelig voor na een schandaal aan Chetham's School of Music, een gerenommeerde muziekopleiding bij Manchester voor getalenteerde tieners.

Begin 2013 werden een voormalig directeur en zijn ex-vrouw veroordeeld wegens seksueel misbruik. Het slachtoffer, violiste Frances Andrade, pleegde tijdens het proces zelfmoord. Afgelopen september werd een koordocent van Chetham's veroordeeld wegens het belagen van een 15-jarige leerling. De politie van Manchester ontving in totaal dertig aangiften, waarvan er tien in behandeling zijn genomen.

Tot de alumni van Chetham's behoren bekende musici als de pianisten Stephen Hough en Paul Lewis, en ook Dominic Seldis, aanvoerder van de contrabassen in het Koninklijk Concertgebouworkest en medewerker aan de tv-programma's Maestro en Het Orkest van Nederland.

De pianist Ian Pace strijdt via zijn blog Desiring Progress voor een onderzoek naar sexueel en ander misbruik op muziekscholen. Een petitie van die strekking werd ondertekend door bekende musici als Imogen Cooper, Paul Lewis en Andrej Gavrilov.

Verder hoorde hij van veel gesprekspartners verhalen over sexueel misbruik. 'Relaties' tussen leraren en studenten zouden 'relatief normaal' zijn. Sistema-muzikant Rodolfo vertelde hem bijvoorbeeld over drie gevallen waarin leraren werden betrapt op sex met een leerling in een leslokaal. Die praktijken waren volgens hem 'eerder een institutioneel dan een individueel probleem' en het resultaat van een cultuur waarin makkelijk een andere kant op wordt gekeken.

In zijn boek verbaast Baker zich over het feit dat de organisatie die honderden miljoenen dollars krijgt toegeschoven uit binnen- en buitenland, geen controleerbare gegevens kan presenteren over het sociale bereik en de geclaimde revolutionaire effecten. Hij kreeg toegang tot de archieven van El Sistema noch sprak hij met José Antonio Abreu, de geestelijke vader die El Sistema in 1975 opzette.

Deze conservatief zou er 'ouderwetse ideeën over muziekeducatie' op nahouden: een methodiek die is gebaseerd op hiërarchie en gehoorzaamheid, op een beperkt repertoire, en het onderdrukken van creativiteit, improvisatie en kritisch denken. 'Eerder dan de toekomst', denkt Baker, 'is El Sistema een stap terug in de tijd.'

Afgelopen weekend verklaarde El Sistema-directeur Eduardo Méndez, op BBC Radio 3 dat zijn organisatie 415 muziekscholen beheert, met ruim zeshonderdduizend leerlingen. Het streven is binnen twee jaar te groeien naar een miljoen leerlingen. Cijfers die het sociale succes staven, verschijnen volgens Méndez 'begin volgend jaar'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden