Begraven en steeds weer opgegraven

In de 19de en 20ste eeuw lukte het niet een standbeeld voor hem op te richten. Nu wordt componist Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) geëerd met een nationaal multimediaal monument....

Het conservatorium in Amsterdam heeft een poosje Sweelinck Conservatorium geheten. Wibi Soerjadi, bijvoorbeeld, studeerde aan het ‘Sweelinck’. De naam is geruisloos afgevoerd. Op bankbiljetten van 25 gulden was tot 2002 de kop van Sweelinck te zien. Samen met de gulden verdween de kop van Sweelinck uit de roulatie.

Bij de nominaties voor de uitverkiezing van Grootste Nederlander kwam de componist Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), door de historici Romein en Verschoor gerekend tot de ‘erflaters van onze beschaving’, vier jaar geleden uit op een 124ste plaats. Ruim achter Paul de Leeuw, maar net voor Sonja Barend.

Wat ging er mis met de eerste poging in Nederland een standbeeld voor Sweelinck op te richten? Het leverde anno 1851 slechts een model van klei op, weet de baszanger Harry van der Kamp. Van der Kamp (61) is leider van het vocaal ensemble Gesualdo Consort, en motor achter een platen-, boeken- en radioproject onder de noemer Het Sweelinck Monument. In het voorwoord bij deel 1 van de serie somt hij een paar historische pogingen op de meester te eren met een gedenkteken.

Een actie in 1893, constateert Van der Kamp, bracht 663 gulden op. Nodig was 20 duizend gulden. Een derde initiatief, aangezwengeld door de ‘foute’ Amsterdamse burgemeester Voûte, leidde in het bezettingsjaar 1943 tot een Sweelinckbeeld van kalksteen. Het werd na de bevrijding besmeurd door Amsterdammers, en werd door de gemeente van zijn sokkel gehaald, opgeslagen, begraven, weer opgegraven, en tenslotte in stukken gebroken. ‘Het puin is afgevoerd’, schrijft Van der Kamp, droogjes de ambtenaar citerend die dit ‘project’ afsloot.

Kortom: ‘Na deze gebeurtenissen stond ons maar één ding te doen: voor Sweelinck een nationaal monument in muziek te creëren, vervaardigd uit het kostbare materiaal van zijn composities.’

Luisteraars naar Radio 4 kan het niet zijn ontgaan. Na tal van muzikale prikacties, sinds kort weer met nieuwe intensiteit: bij de NPS-radio is iets groots aan de hand met Sweelinck en het Gesualdo Consort. In programma’s als Viertakt en Avondconcert klinkt vaak een psalmcompositie of een clustertje psalmcomposities, uitgevoerd door het Gesualdo Consort. Geraffineerde, doorschijnende polyfonie. Zo is het er, en zo is het weer weg. Meesterschap van een steeds weer ‘begraven en opgegraven’ erflater.

Sweelincks orgel- en clavecimbelmuziek is al een paar keer integraal op geluidsdragers gezet. Met het vocale werk van Sweelinck is ook wel wat gebeurd. Het Nederlands Kamerkoor heeft er in de jaren tachtig voor geijverd – samen met zijn toenmalige baszanger en artistiek adviseur Van der Kamp.

Maar bij diens nieuwe Sweelinckdaden valt de Kamerkoorproductie van toen in het niet. Voor het eerst komt het vocale werk integraal op cd. Het plan beslaat 16 schijfjes. Niet niks, alleen al wegens de Psalmen: Sweelinck hield zijn gereformeerde publiek te vriend door ze alle 150 te toonzetten. CD’s met de psalmen komen aan de beurt in deel twee van het project, een aflevering met 11 schijfjes.

Omdat Sweelinck ook zijn katholieke vrienden niet graag teleurstelde, komt er nog een derde aflevering aan, vermoedelijk in 2010. Die zal in het teken staan van motetten en Cantiones sacrae. De sponsorafspraken (zes banken en verzekeraars staan vermeld, plus een dozijn particuliere fondsen) dateren hopelijk van voor de kredietcrisis.

Sweelinck werd in 1621 begraven in de Amsterdamse Oude Kerk, na er 43 jaar in stadsdienst het orgel te hebben bespeeld. De huidige beheerders van de kerk gaan naar verluidt wat gebukt onder de nabuurschap van gelegenheden als Redlight Movie en Amsterdam Xcess. Het Umfeld van paarse lichtbakken en vleeskleurige voorbindprothesen hindert hen in hun streven de kerk met Sweelincks laatste rustplaats te profileren als centrum van geschiedenis en cultuur.

Maar wat te denken van de ‘aanslag op de kuisheid’ die Sweelinck in Franse stijl toonzette, in een polyfoon werkje waarin heren op leeftijd uit zijn op ‘oneerbaar plezier’? Ziedaar het chanson Suzanne un jour, opening van Het Sweelinck Monument deel 1, Wereldlijk Werk. De in luisterrijke harmonieën bezongen vrouw weet, vrij naar het bijbelboek Daniël, te ontkomen aan de dreigende schande. Maar toch, een lekker werkje.

En dan de sterke drank die ‘verterend liefdesvuur’ moet blussen. Of de ‘liefdesslaaf’ die wil ‘binnenkomen’, als lippen, ja ‘liefdespoorten’, maar willen meewerken (in een Italiaans gestileerd Dolci labri amorosi). Het zijn bekende beeldspraken uit de Franse en Italiaanse renaissancepoëzie, rond 1600 al wat gedateerd, maar door Sweelinck wellicht geschikt geacht omdat hij er nieuwe klank, humor en vocale virtuositeit op kon loslaten. Sweelinck mag een man van de kleinere vorm zijn geweest, zijn contrapunt frappeert telkens opnieuw.

De Amsterdamse burgerij moet, blijkens een boekhoofdstuk van Henk van Nierop, in Sweelincks tijd hebben gezinderd van de Collegia musica. Je vraagt je af of de voorgangers van Job Cohen en Nout Wellink in deze muziekclubjes in de buurt konden komen van de uitgebalanceerde samenklank en de slimme woord/toon-detaillering van het Gesualdo Consort.

Van der Kamps gezelschap omvat vijf mannen- en twee vrouwenstemmen (soms aangevuld met snaren of blokfluiten), waar Van der Kamp naar believen uit put. Dat wil zeggen: naar gelang het stemmental dat Sweelinck bij elkaar zet, en naar gelang de donkere of lichte klankkleuren die er te vermoeden vallen, op grond van sleutelingen en tekstinhoud.

Dat het Consort niet over een nacht ijs gaat, wordt al duidelijk aan de hand van de gekozen stemtoon: een moderne A van 440 Herz. Precies de A van een fluit die door Amsterdammers in 1597 werd achtergelaten op Nova Zembla, in 1871 werd teruggevonden, en voor de verandering niet werd weggegooid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden