Beethoven in noodweer

Een Russisch diplomatenechtpaar, Theodor en Eleonora Tutschew, bevindt zich begin 19de eeuw in de Beiers-Oostenrijkse bergen. Beethoven is enkele maanden tevoren in Wenen begraven....

Wat is de samenhang is tussen het uitstapje van de Russische dichter-diplomaat Theodor Tutschew en zijn vrouw Eleonora in noodweer en Kees Verheuls herinneringen aan Hengelo tijdens de Tweede Wereldoorlog? Slavist-vertaler-schrijver Verheul schrijft in het voorwoord bij zijn boek Stormsonate: de sensatie van plotseling wakker worden in een hevige onweersbui, een storm van licht en lawaai die overgaat in de woorden zoeklicht, bommenwerpers.

In het eerste gedeelte vertelt hij over het uitstapje van de Tutschews waarbij hun dochter verwekt wordt, het tweede deel van dit boek is gewijd aan de herinneringen van Kees aan zijn familie in de Tweede Wereldoorlog, toen hij nog zo klein was dat hij dacht dat de sirene voor het luchtalarm de vliegtuigen naar de stad lokte.

Stormsonate is het tweede deel van zijn als ‘meerdelige familieroman’ aangeduide De Tutcheffs, waarvan het eerste deel, Villa Bermond, in 1992 verscheen. Net als in het eerste deel bestaat Stormsonate uit een vermenging van herinneringen van Kees Verheul en episoden uit het leven van Theodor Tutschew. In het eerste deel is Tutschew beschreven als oude man die, ondanks zijn innige verstandhouding met zijn vrouw en dochters, lijdt onder de dood van zijn maîtresse Lola.

Het tweede deel begint met een episode uit Tutschews jonge jaren: de eerste jaren van zijn huwelijk met Eleonora, na een hevige en verwoestende verliefdheid jegens Amalia Lerchenfelder, onwettige dochter van een Duitse prinses. Theodor Tutschew wordt beschreven als een aimabel causeur en een gevoelige ziel, die een bijzonder vermogen bezit om overrompeld te raken door natuurverschijnselen. Hoewel hij een gezelschapsmens is, kan Theodor bij zijn natuurbeleving tot plotseling zwijgen vervallen, alsof hij door een gat in de tijd verdwijnt. ‘U hebt gelijk. Onze geschiedenis speelt in de romantiek en het zojuist beschrevene was een tijdverschijnsel’, zegt Verheul tegen zijn lezers. Daarmee wordt de historische context met één pennenstreek duidelijk.

Nergens in deze roman wordt de illusie gewekt dat een historische figuur, of het nu Tutschew is of de kleine Kees Verheul, objectief wordt beschreven. Kees Verheul schuift voortdurend zijn eigen, volwassen oordeel en gebeurtenissen uit zijn latere leven tussen de verhalen over zijn personages, zodat de lezer weet dat wat hij leest een reconstructie is van Kees Verheul. Hij doet dat met buitengewone precisie en soepelheid.

Een groot deel van de beelden en herinneringen dient zich aan via woordassociaties, waarmee Kees al heel vroeg zijn wereldbeeld vormgeeft. Hij herinnert zich hoe zijn vader spottend ‘Sieg Heil’ nazegt, de woorden waarin Kees iets als ‘ziekheil’ hoorde en die hij hield voor een toverspreuk om gezondheid af te dwingen. Het geluid van de bombardementen op het Roergebied is op sommige avonden in Hengelo te horen. De kleine Kees stelt zich dat gebied voor als een landschap van wentelende modder op kookhitte, concreter nog: als een reuzenfornuis met reuzenpannen.

Ook het verhaal over de Tutschews verloopt via associaties. Het noodweer in het Duits-Oostenrijkse landschap herinnert aan muziek van Beethoven, diens Stormsonate en vooral ook de Pastorale, waarin te horen is hoe na een onweer de natuur tot rust komt en de vogeltjes opnieuw beginnen te zingen. Het perspectief verschuift tijdens het uitstapje van de Tutschews in hun schuilplaats naar hun koetsier, Alois Hanfstaengel, die zich Beethoven waant en het noodweer dirigeert: ‘De crescendo’s! De tremolo’s! De paukenslagen!’ De vrijage van de Tutschews valt samen met de ontlading in de natuur: ‘Hún noodweer, hún bloed.’ In een scène als deze komt het romantische levensgevoel van de diepe verbintenis tussen grootse natuur en menselijke emoties beter tot uiting dan in welke theoretische uiteenzetting ook.

Ontroerend en liefdevol zijn de beschrijvingen van zijn ouders, zijn moeder die al haar talenten kon inzetten om in de hongerwinter bij boeren eten los te peuteren, en over zijn ontwikkelde, in cultuur geïnteresseerde vader, die tweemaal per jaar ‘down’ was en in een sanatorium in Zeist elektroshocks toegediend kreeg – dezelfde vader tekende in een handomdraai gelijkende portretjes van Hitler met spuuglok en proestte met zijn zoon over Albert van Dalsums eigenaardige uitspraak van de r in het Nederlands in een parodie op diens Hamlet-vertolking: ‘heggineg u meinew’. Kees Verheul ziet zichzelf bij zijn vaders voordracht als in een Droste-cacaoblikje: als zijn vader de geest van Hamlets vader speelt, dan is de kleine Kees zijn vader in jonge uitgave. Het brengt hen plotseling heel dicht bij elkaar.

De ondertitel van het meerdelige boek wekt de verwachting van een Russische roman van 19de-eeuwse omvang. We mogen hopen dat het niet bij de nu verschenen twee delen zal blijven.

Kees Verheul: Stormsonate. Van Oorschot; 240 pagina’s; € 19, -. ISBN 90 282 4055 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden