Review

Bedrieglijk ingetogen geschreven, maar tegelijk ronduit schrijnende roman

Boek (fictie) - Jane Gardam

Schrijnende roman, meesterlijk opgebouwd, over de zoon van Britse kolonialen die op het eerste gezicht een onberispelijk leven leidt. Gaandeweg wordt de hoofdpersoon complexer en tragischer.

Jane Gardams roman Een onberispelijke man is opgedragen 'aan Raj-weeskinderen en hun ouders'. De Raj ('Radzj') was de periode van Britse overheersing in India en andere delen van Azië, waaraan door het dekolonisatieproces na de Tweede Wereldoorlog een einde kwam.

Een onberispelijke man (fictie)

Jane Gardam
Uit het Engels vertaald door Joost Poort.

Cossee; 320 pagina's; €19,99.

De 'weeskinderen' van deze Raj waren de kinderen van Britse koloniale ambtenaren, die vaak al op zeer jonge leeftijd naar het 'moederland' werden gestuurd, om daar een degelijke Britse opleiding te krijgen en uiteindelijk te worden klaargestoomd voor een loopbaan als koloniaal ambtenaar.

Voor velen van hen was het weggerukt worden uit de vertrouwde omgeving en zonder ouders op te moeten groeien in rigide instituties in een koud en onbekend land, een traumatiserende ervaring. Rudyard Kipling schreef erover in zijn autobiografie Something of Myself (1937) en in het korte verhaal Baa Baa, Black Sheep (1888).

Beide werken inspireerden de in Nederland tot nu toe nauwelijks bekende Britse schrijfster Jane Gardam (1928) tot een bedrieglijk ingetogen geschreven, maar tegelijk ronduit schrijnende roman, die veertien jaar na verschijnen nu ook in Nederlandse vertaling beschikbaar is.

Een onberispelijke man vertelt het verhaal van Sir Edward Feathers. De roman opent met een gesprekje tussen enkele juristen met wie de inmiddels gepensioneerde Feathers zojuist heeft geluncht. Hieruit doemen de contouren op van een vriendelijke, goeiige 'dinosaurus' die als getalenteerd advocaat weliswaar rijk is geworden, maar verder een braaf leven heeft geleid. Zelfs zijn bijnaam, 'Old Filth', heeft een keurige verklaring en is slechts een acroniem van zijn loopbaan: 'Failed In Londen, Try Hong Kong'.

Feathers wordt geboren als kind van een ambtenaar in Brits Borneo. Zijn moeder sterft vlak na zijn geboorte en zijn vader, die nauwelijks naar hem omkijkt, stuurt hem als hij nog geen 5 is naar Groot-Brittannië. Daar woont de jongen eerst met twee nichtjes bij het pleeggezin van Pa en Ma Didds in Wales, en gaat hij vervolgens naar kostschool en de universiteit.

Na een mislukte start in Londen krijgt hij via een vriend een baan in Hongkong, waar hij het grootste deel van zijn leven woont en als advocaat en rechter zeer succesvol is. Na zijn pensioen verhuizen hij en zijn vrouw Betty naar Dorset, waar ze een aantal jaren een teruggetrokken bestaan leiden, totdat Betty op een dag tijdens het tulpenbollen planten overlijdt.

Jane Gardam Foto Hollandse Hoogte

Aldus Feathers' levensverhaal zoals de buitenwereld het kent. Maar achter de keurige façade van de respectabele oud-jurist met zijn onvermijdelijke stiff upper lip, begint het na de dood van zijn echtgenote te woekeren.

Ontheemd in zijn nieuwe situatie van weduwnaar neemt Feathers contact op met de twee nichtjes, met wie hij bij het Welshe gastgezin woonde, en die Betty ook hebben gekend. Oude herinneringen worden opgehaald, en langzaam maar zeker krijgt de lezer informatieflarden die duiden op een minder onberispelijk bestaan dan aanvankelijk vermoed. Ook Feathers' nieuwe buurman in Dorset, die hij nog kent uit Hongkong, opent voor de lezer deuren die tot dan toe gesloten waren.

Gardam bouwt haar asynchroon vertelde roman meesterlijk op. Ze voert ons niet alleen kriskras door de tijd, maar ook over de aardbol (van Dorset naar Borneo, van Hongkong naar Wales, van Freetown naar Ceylon) en wisselt regelmatig van vertelperspectief. Opmerkingen die aanvankelijk onbeduidend lijken, groeien uit tot intrigerende hints. De innemende hoofdpersoon, die Feathers het hele boek door blijft, wordt gaandeweg complexer en tragischer. En dat alles in afgewogen maar beeldend proza ('hij rook naar frituurvet, bier en werkloosheid').

Een onberispelijke man stelt indringende vragen over opvoeding en ouderschap, het koloniale systeem, de juridische wereld, de betekenis van 'thuis', en misschien nog wel het meest over de kenbaarheid van de mens.

En dan het beste nieuws het laatst: dit boek is het eerste deel van een trilogie. De vervolgdelen verschijnen later dit jaar en in 2018.