BEDEKTE GEVOELENS

De films die in de preutse jaren vijftig naar het werk van Tennessee Williams werden gemaakt laten de spanning zien tussen wat mocht worden verteld en wat werd bedoeld....

’De sympathie van het publiek mag nooit uitgaan naar de kant van misdaad, wangedrag, het kwaad of de zonde.’

Zo luidde het eerste algemene principe van de Production Code, ook bekend als de Hays Code, het systeem van zelfcensuur waaraan de filmstudio’s uit Hollywood zich onder druk van buitenaf van 1934 tot het midden van de jaren zestig onderwierpen.

Het was een grondregel die een verfilming van het werk Tennessee Williams al bij voorbaat onmogelijk lijkt te maken. In de toneelstukken en romans van de Amerikaanse schrijver wordt vrijwel altijd het perspectief gekozen van degenen die – volgens de katholieken die de code opstelden – zondigden of fouten begingen. De afvallige priester uit Night of the Iguana, de homoseksuele atleet in Cat on a Hot Tin Roof: het zijn precies de personages die de studio’s wilden mijden.

Niet alleen in de grote lijnen botsten de stukken van Williams met de Production Code. Ook nagenoeg alle details leken voorbestemd te sneuvelen. Terwijl de regels slechts toestonden dat in films met mate en met goede reden werd gedronken, grijpen Williams’ personages bij elke gelegenheid naar de fles. Terwijl de censuur eiste dat met name scènes in slaapkamers keurig verliepen, zijn dat juist de locaties waar de auteur de meest heftige confrontaties liet plaatsvinden.

Toch was Williams juist in de periode dat de Production Code van kracht was een populair auteur bij filmproducenten. De vijf films naar zijn werk die nu op dvd verschijnen, werden gemaakt tussen 1951 en 1964. Ze laten stuk voor stuk de spanning zien tussen wat mocht worden verteld, en wat eigenlijk werd bedoeld. Soms werden de grenzen van wat was toegestaan opgezocht en bijna overschreden, dan weer moest een gewaagde scène volledig worden afgezwakt.

Hoe moeizaam de compromissen tussen filmmakers en censuur tot stand kwamen, toont de documentaire Censorship and Desire, die als extra aan de film A Streetcar Named Desire uit 1951 is toegevoegd.

Hoewel Hollywoodproducenten in de jaren veertig de rechten op succesvolle toneelstukken meestal snel verworven, duurde het in het geval van het drama uit 1947 veel langer voordat Warner Brothers de aankoop aandurfde. Het leek te lastig de seksuele lading van het stuk, over de labiele Blanche Dubois die bij haar zus en haar echtgenoot in New Orleans op bezoek gaat, in een scenario te verwerken dat acceptabel zou zijn voor het Breen Office, dat de censuur moest uitvoeren.

Toen dat uiteindelijk toch was gelukt, en na de opnames ook een versie van de voltooide film werd goedgekeurd, doemde een volgend obstakel op. The Legion of Decency, een katholieke pressiegroep, dreigde met een boycot als er niet nog enkele details zouden worden geschrapt. De korte documentaire illustreert mooi hoe verfijnd dat proces was. Niet alleen verdwenen verschillende regels tekst, ook een te suggestieve gezichtsuitdrukking werd weggemonteerd. Zelfs een zwoel stukje saxofoonmuziek van componist Alex North was aanstootgevend. Het maakte plaats voor een braaf strijkersarrangement.

Regisseur Elia Kazan vocht tevergeefs tegen de verknipte versie van zijn film, publiceerde opiniestukken en schreef brieven aan de censors. Pas jaren later gaf hij na het bekijken van beide versies toe dat er eigenlijk geen echt verschil was.

Dat is de grootste verdienste van zijn regie: hij had helemaal geen expliciete scènes nodig. Wat moralisten probeerden te verwijderen, kruipt op alle mogelijke manieren toch steeds het beeld weer in. Via de net iets te lang durende blikken bijvoorbeeld, die Vivien Leigh als Blanche Dubois sommige mannen toewerpt. Het agressieve acteerwerk van Marlon Brando en zijn altijd natte, krappe T-shirts roepen meer sensualiteit op dan alle verwijderde dialogen.

Zo blijkt ook het spottende commentaar dat Tennessee Williams over had voor de zoete verfilming van Cat on a Hot Tin Roof uit 1958 niet helemaal terecht.

Het is waar: elke expliciete verwijzing naar de liefde die de alcoholistische voormalige sporter Brick nog altijd voor zijn overleden teamgenoot Skipper koestert, is uit het script verwijderd. Het woord homoseksualiteit mocht volgens de regels van de Code niet eens worden gebruikt; gesprekken over een relatie tussen de twee mannen waren ondenkbaar. Maar juist omdat Bricks obsessie met het verleden in de filmversie nooit overtuigend wordt uitgelegd, moet iedereen daarvoor zelf de verklaring vinden. Voor de goede verstaander is alles duidelijk genoeg – daar verandert zelfs het vreemde, gekunstelde slot van de film niets aan.

Misschien zijn de gevoelens zelfs sterker aanwezig wanneer ze niet mogen worden uitgesproken: dat lijkt de onbedoelde les die regisseurs kregen. De beste Tennessee Williams-verfilmingen werden gemaakt in de tijd dat de macht van de censuur het grootst was. Waar seksualiteit onbespreekbaar was, moesten de filmmakers zweterige lichamen in het hete zuiden van de Verenigde Staten tonen. De Production Code dwong de regisseurs alles wat in de dialogen vaak al te direct werd uitgesproken in sfeer en subtiele aanwijzingen op te roepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden