IN BEELDNaaktfotografie

Bed, bad, bloot: de amateurnaaktfoto’s die bijna vergeten werden door de fotografiegeschiedenis

Deftige blootfoto’s door professionele fotografen zijn er genoeg, maar voor amateurfotografen en -modellen was nooit veel aandacht. Tot Wim de Jong hun kiekjes besloot te verzamelen op veilingen en beurzen, en zo een hoofdstuk toevoegde aan de fotografiegeschiedenis.

Beeld Wim de Jong

Ik zie nog de verontruste gezichten van mijn vrienden voor me toen ik er voor het eerst iets over vertelde. Allemaal mannen van middelbare leeftijd, allemaal wit bovendien. En met, alleen al in die hoedanigheid, een heleboel aan hun kop. Ook zes jaar geleden al. Dus hoe, in godsnaam, kon ik nou een fotoverzameling van blote huisvrouwen gaan aanleggen, terwijl we als bedenkelijke masculiene soort al zo slecht bij de andere sekse in de markt lagen?

De ellende die ik er over mezelf – nee, over álle kerels – mee afriep! Alsof we ons jegens vrouwen al niet misselijkmakend genoeg gedroegen. Slut-shaming, mansplaining, manspreading, wraakporno, male-gazing, de derde feministische golf, de objectificatie van de vrouw: er lag al zo veel tegelijk op ons bordje, en dan zou #MeToo nota bene nog volgen.

Toch heb ik in 2014 doorgezet. Ik meende oprecht dat het vanuit historisch perspectief wel degelijk interessant zou zijn om het blootgenre in de amateurfotografie nu eens in kaart te brengen. Het was bij mijn beste weten nooit eerder door iemand in volle breedte gedaan. En wat ik indertijd al bevroedde, durf ik nu voor waar aan te nemen: de meeste mannen die vanaf eind 19de eeuw over een eigen camera konden beschikken, hebben op z’n minst weleens geprobéérd om er hun eigen muze geheel of gedeeltelijk ontkleed, of anderszins verleidelijk, mee vast te leggen. Elk tijdvak had zijn eigen stijlen en inspiratiebronnen.

Beeld Wim de Jong

Daarmee is de vrouw (hún vrouw, míjn vrouw) allicht ook het vaakst verbeelde onderwerp in de geschiedenis van de fotografie. Ooit in elk geval veel vaker dan de snoetjes van kinderen, het vakantietripje, het landschap, of een statussymbool als de auto. Desondanks hebben zij en haar blootfotograaf daar nooit de credits voor gekregen. Aan het werk van professionele fotografen en hun deftige ‘naakt-‘ of ‘figuur’-studies zijn volop exposities en boeken gewijd. Daarentegen vind je in de canon van de fotografie- en kunstgeschiedenis amper iets terug van het immense oeuvre dat hobbyisten op dit gebied in hun persoonlijke omgeving bijeenbrachten.

Oké, aardig wat blootfoto’s die ik in de loop der tijd op veilingen en beurzen aankocht, zou waarschijnlijk niemand willen terugzien in een glossy, op een kalender, laat staan in een koffietafelboek. Maar om hun esthetische kwaliteiten was het me in de eerste plaats ook niet te doen. Ik verzamelde de snapshots, naturistische foto’s en artistiek ingestoken pin-ups van amateurs op basis van criteria die ik gaandeweg zelf ontwikkelde en beter leerde aanscherpen.

De mooiste blootfoto’s – voor mij – zijn die van vrouwen die met hun blik duidelijk konden maken hoe ze daarover dachten. Vergeet de naaldhakken, de jarretelles, de bikini’s en de enscenering die zij of hij voor een foto bedacht. Wat voor uitwerking die afzonderlijk en bij elkaar opgeteld op the hungry eye van een man hebben, kan moeilijk worden overschat. Maar ze vallen alle in het niet bij die ene pijl op de boog van een vrouw: haar oogopslag.

Een man die zich sporadisch weleens bloot op de foto liet zetten, wist in de regel niets anders te verzinnen dan er met een gespannen biceps of als travestiet voor te poseren. Koekoek éénzang. Een vrouw op haar beurt, kon daarop alleen al honderd maal anders voor de dag komen door te variëren in gezichtsuitdrukkingen. Daarbij vergeleken is het mannelijke arsenaal aan expressies zo eenduidig als turen naar een dobbertje.

Aan die female gaze is in de tentoonstelling en het boek één sectie gewijd. De overige duizend vintage prints die ik in Europa, Zuid-Amerika, Azië, de VS en het voormalige Oostblok op veilingen en beurzen in het genre heb aangekocht, zijn onderverdeeld in deelcategorieën.

Naar de domeinen (slaapkamer, tuin, bad, branding, enz.) waarin ze doorgaans werden geschoten. Naar de verschillende ideaalbeelden die mannen en/of hun modellen in een blootfoto gepresenteerd wilden zien (natuurwezens, dienstmeiden, atletes, vamps, enz.). Naar de speciale gelegenheden (zwangerschap, borstvoeding, een striptease) waarbij het fototoestel voor de dag werd gehaald. En naar de (niet zo) creatieve ideeën (‘De wanhopige blootfotograaf’) en gemoedstoestanden (‘De liefdesgodin met even niet zo’n zin’) die een blootsessie konden maken of breken.

Beeld Wim de Jong

For Your Eyes Only is een eerbetoon aan al die voorouders die het allemaal toch maar aandurfden, en er ongetwijfeld ook veel lol aan zullen hebben beleefd. ‘Kijk!’, zei ik de afgelopen jaren regelmatig tegen mijn eigen vrouw. ‘Vroeger deden ze dat ook gewoon op een gezapige zondagmiddag. Even wat met elkaar keten met de camera, en met ook gezellig wat te drinken erbij…’

‘Ja, vroeger’, luidde dan steevast haar antwoord, ‘je zegt het al: dat was vróéger!’

Expositie: For Your Eyes Only, Kunsthal Rotterdam, van 12 september t/m 7 februari 2021.

Boek: For Your Eyes Only, blootfotografie in huis, tuin, bed, bad, bos, branding en keuken 1870-1985, uitgeverij Lecturis, € 30

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden