achtergrond kunst

Banksy voor bij de borrel

Wat vindt u van dat kunstwerk van Banksy dat zichzelf op 5 oktober vernietigde vlak nadat het was geveild in Londen. Wieteke van Zeil helpt u aan argumenten voor als het ter sprake komt tijdens de feestdagen.

'Girl with Balloon' door Banksy. Beeld AP

We kunnen het hebben over al het beste dat is gemaakt dit jaar, maar er was óók het tegenovergestelde: de meest opmerkelijke vernietiging. Het meisje met de ballon  heeft ze ’m bijna te pakken of laat ze ’m gaan? – dat als vanuit het niets werd versnipperd toen het was geveild voor ruim een miljoen pond, op 5 oktober in Londen. De stunt van het jaar. De feniks van de straat, de hofnar van de kunstwereld, Banksy, stroke again. Het was alsof het kunstwerk zichzélf vernietigde daar in de veilingzaal. 

De nog altijd anonieme kunstenaar plaatste kort erna een filmpje op Youtube en Instagram waarin hij toont dat hij jaren eerder zelf 36 kleine mesjes in de lijst heeft gemonteerd, en dat hij zelf of iemand in zijn opdracht die avond op een afstandsbediening drukte tussen het publiek bij Sotheby’s, dat verstomd en in verwarring toekeek. En natuurlijk gelooft niet iedereen dat het veilinghuis er niks van wist; hoe konden die batterijen het anders na een decennium nog doen? Maar eerst nog even over dat citaat van Picasso dat Banksy op Instagram plaatste bij zijn film, die ruim 14 miljoen keer is bekeken: ‘The urge to destroy is also a creative urge - Picasso’. Dat werd  in veel media uitgelegd als een clou voor Banksy’s motivatie. Ontzettend scherp, je voelt in elk geval dat er van alles mee bedoeld wordt, behalve dat het citaat niet van Picasso is. Maar ach, Picasso is natuurlijk ideaal om stoere citaten aan toe te schrijven en een vergelijking-door-associatie met de grootste kunstenaar van de vorige eeuw wil een mens niet mislopen, toch.

Hoe het half-vernietigde meisje op waarde te schatten? En wat zegt dit akkefietje over de kunst? Een beetje context, om u te helpen een mening te vormen voor de Kerst- en Oudejaarsborrels.

Filmstill uit Shredding the Girl and Balloon - The Director's half cut Beeld Banksyfilm

Vernietiging als kunst

Vernietiging is ook creatie. De feniks-theorie. Behalve dat de feniks in de Griekse mythologie as werd en uit die as een nieuwe feniks kwam. Het arme ballonmeisje – een kunstwerk dat Banksy oorspronkelijk maakte op een muur in Southbank, Londen in 2004 – bleef halverwege hangen in de vernietigende lijst. Sommige experts vonden het geniaal en riepen ‘twee keer zo veel waard!’ alsof ze de keizers nieuwe kleren bejubelden, Sotheby’s-directeur Alex Branczik noemde het ‘het eerste kunstwerk in de geschiedenis dat live is gecreëerd tijdens een veiling’, het Banksyteam verklaarde het tot authentiek nieuw kunstwerk en herdoopte het Love is in the Bin, en de nieuwe eigenares zei gauw dat ze zich realiseerde dat ze haar ‘eigen stukje kunstgeschiedenis’ had gekocht.  Er is dus niet een nieuwe feniks uit de as herrezen; de ‘as’ zelf werd tot kunst verklaard. 

Banksy was bepaald niet de eerste die het wannabe-Picasso-motto hanteert, als kunstenaar. Kent u dat aanstekelijke housenummer nog, What Time is Love? Dat was The KLF. Die Britse band werd een kunstenaarsduo, en de leden Bill Drummond en Jimmy Cauty vernietigden op 23 augustus 1993 op het Schotse eiland Jura een miljoen pond in bankbiljetten uit hun kunstfonds The K Foundation. Als kunstwerk. Het duurde 67 minuten en een deel van de briefjes vloog met het vuur in de lucht naar verdere oorden. Een aanklacht tegen kapitalisme en de muziekindustrie, zeiden ze, en de mannen gingen zo ver om alle foto- en filmmateriaal ook te vernietigen – tot bleek dat een van hen een kopie had bewaard. Was het kunst?

Filmstill uit Shredding the Girl and Balloon - The Director's half cut Beeld Banksyfilm

Minder lang geleden verwoestten superster-rappers Jay-Z en Kanye West een Maybach 57S uit 2004, een van de duurste auto’s ter wereld, in de door Spike Jonze gemaakte video bij een van merkgeilheid doortrokken decadent rapnummer. De auto werd daarna geveild als kunstwerk, de opbrengst zou deels naar kansarme kinderen gaan. Vernietiging, kunst, of een lauwhartige manier om te laten zien hoeveel onverschilligheid de artiesten zich konden veroorloven? Het kunstwerk bracht 60.000 dollar op. De Maybach had 350.000 dollar gekost, waarvan ze 262.500 dollar als bedrijfskosten konden opgeven om een belastingteruggave van 100.000 dollar te krijgen, berekende Forbes magazine. En de opbrengst kon bij de belasting worden opgegeven als liefdadigheid.

Een beroemd geval van vernietigen in de kunstwereld is de Erased De Kooning Drawing (1953) van de Amerikaanse kunstenaar Robert Rauschenberg, die een tekening aan Willem de Kooning vroeg om uit te gummen, en kreeg. Het werk hangt in het Museum of Modern Art in San Francisco. Hier werpt Rauschenberg een nieuw dilemma op, namelijk dat van vergelijking: is dit een vernietigd werk van De Kooning of een nieuw werk door Rauschenberg? Het dwingt de kijker de twee kunstenaars tegen elkaar af te wegen. Wie is meer waard?

Deze gevallen hebben gemeen dat vernietigen uiteindelijk niet helemaal vernietigen was. Er bleef iets over waar waarde aan kan worden toegekend. Ook bij Banksy, tegen zijn zin. Op 18 oktober plaatste hij een nieuwe video op Youtube, vergezeld met de tekst ‘bij oefening werkte het elke keer...’ Je ziet een meisje dat, inderdaad, helemaal in reepjes uiteen valt. De vraag is of Sotheby’s en de eigenares even hard gejuicht zouden hebben over gestegen waarde en live kunstgeschiedenis maken, als er alleen reepjes over waren gebleven.

En de stunt zelf dan?

Wie beslist wanneer een actie kunst is, en is daarbij van belang hoe het resultaat eruit ziet?  Het was natuurlijk een geweldige stunt en dat kun je in de kunst ook performance noemen. Inhoudelijk is er geen speld tussen te krijgen: vernietiging op het moment dat er een recordbedrag voor is geboden past naadloos in Banksy’s opstandige oeuvre. De transformatie van zijn gestencilde werk in een performance is origineel en consistent. Sommigen vonden het ook mooi  bij een performance is visuele impact niet onbelangrijk.

Filmstill uit Shredding the Girl and Balloon - The Director's half cut Beeld Banksyfilm

Eens graffiti, altijd graffiti

Banksy is geen graffitikunstenaar in de zin dat hij met spuitbussen beelden maakt van woorden, of dat hij overal zijn naam zet. Maar hij zet wel de methodes van de straatartiest in, ook in de institutionele kunstwereld. Dat zit ’m in drie dingen: locatie, anonimiteit en vernietiging.

Locatie draagt bij zijn werk vrijwel altijd bij aan de betekenis – denk aan een geschilderd gat op de muur tussen Palestina en Israël, met ‘uitzicht’ op een palmenstrand, of het jongetje dat bungelt aan een reddingsboei in New Orleans, na orkaan Katrina. Kijk naar de vernietigingsperformance van Girl with Balloon, en je ziet dat ook hier locatie alles is. Dit feestje ging over kunst als investering, Sotheby’s in Londen is het centrum van het kunstkapitalisme. De ontregeling op de gezichten van de aanwezigen toen het gebeurde, hoort bij de betekenis van de performance. Het had een compleet andere betekenis gehad als Banksy het werk had vernietigd in een metrostation tijdens de spits.

Anoniem werken is onderdeel van graffiti. Het geeft vrijheid. De meeste graffitikunstenaars die in de hogere kunstsector belandden, hielden hun anonimiteit niet vol (Keith Haring, Jean-Michel Basquiat), Banksy wel, min of meer. Het leuke is dat je dus zijn identiteit niet kunt verbinden aan zijn kunst: je kunt zijn werk niet duiden in termen van vrouwelijk, mannelijk, huidskleur of anderszins cultureel. Dat hij een vrouw is, is wel uitgesloten: hij toonde zichzelf meermalen met afgeschermd gezicht, en daar is hij toch duidelijk man. Namen die rondzoemen: Robert of Robin Banx en Robin Gunningham, waarbij de eerste meer lijkt op een woordspeling op ‘bankroven’. Hij zou een groep zijn, zoals Loesje. In 2016 wierp journalist Craig Williams een andere theorie op: Banksy zou de frontman zijn van de Bristolse band Massive Attack, Robert Del Naja, ook wel 3D. In een geweldig artikel zocht hij minutieus het toerschema van de band uit en legde die naast de plekken waar werk van Banksy opdook: plaatsen en data kloppen. Robert Del Naja is bijvoorbeeld groot fan van voetbalclub S.S.C. Napoli en zei in een radiointerview dat hij bij een wedstrijd was geweest van de club tegen AS Citadella – ook die data kwamen overeen met het ‘verschijnen’ van een Banksy-Madonna op een kerkmuur in de stad.

Filmstill uit Shredding the Girl and Balloon - The Director's half cut Beeld Banksyfilm

Als Repelsteeltje houdt Banksy de wereld in zijn greep, en zo lang niemand weet hoe hij heet, blijft aan zijn kunst magie hangen. De kunstwereld maakt juist een cultus van namen die vereerd worden, en mede de waarde van werken bepalen. Namen beïnvloeden onze blik. Banksy ontsnapte hieraan. Inmiddels is er evengoed een cultus om de naam Banksy ontstaan. Voor de meest onbenullige stencils worden honderdduizenden euro’s neergelegd, en werken worden uit de muur gebikt om ze te kunnen bewaren als hoge kunst. Zijn anonimiteit begint dus ook sleets te worden.

Maar het grootste gewicht van de performance op 5 oktober ligt in de eindigheid van het werk. Straatkunst is tijdelijk. Anders dan bij de beeldende kunst ligt vernietiging van kunst op straat altijd op de loer. De graffitiartiest weet hoe vergankelijk zijn werk is, dat een ander er morgen iets overheen kan zetten, dat de muur kan worden afgebroken, en accepteert het. Banksy nam dit gegeven mee naar waar het pijn deed: de wereld die kunst vereert.

Toch, voor de mensen aan de andere kant van de borreltafel: er wás geen sprake van vernietiging. Het doel is niet bereikt, het plan is mislukt, en het effect is zelfs omgekeerd: wat begon als schijnbaar protest tegen kunstmarktkapitalisme, leidde tot een forse verhoging van de waarde.

Ter vergelijking een vernietigingsperformance die wel slaagde: Break Down van Michael Landy. Landy maakte met onder meer Damien Hirst, Gary Hume, Sam Taylor-Wood en (Landy’s partner) Gillian Wearing deel uit van de extreem gehypete Young British Artists, die door verzamelaar Charles Saatchi supersterkunstenaars werden. Landy liet in 2001 in een oude C&A-winkel in Londen al zijn bezittingen vernietigen. Alles. In een proces dat leek op massaproductie in een fabriek. 45 duizend mensen kwamen kijken. Hij verdiende er niets aan een had na afloop niets meer. De installatie-performance wordt door de kunstwereld beschouwd als puur, sterk en succesvol. Wat is Banksy inhoudelijk waard, nu we weten dat hij is gefaald in zijn opzet?

Voor een concluderend oordeel (succes hè!) halen we er nog even dat citaat bij. ‘The urge to destroy is also a creative urge’. Toegeschreven aan Picasso, maar afkomstig van Michail Bakoenin, Russisch filosoof in de 19de eeuw, rivaal van Karl Marx en grondlegger van het international anarchisme. Banksy had het moeten weten, zijn oeuvre is doortrokken van anarchisme en het anarchismesymbool. Misschien wilde hij ons alleen testen. Wat in Bakoenins woorden voorafging aan het citaat: ‘Laten we ons vertrouwen stellen in de eeuwige geest die verwoest en vernietigt, omdat het de ondoorgrondelijke en eeuwig creatieve bron is van al het leven.’ Bakoenin was een radicale revolutionair en praktiseerde zijn motto zijn hele onwaarschijnlijke levensweg, met gevangenschap, ballingschap en martelingen tot gevolg. Voor hem kon er pas iets nieuws ontstaan als alles was verwoest, met name de infrastructuren en systemen waarop de macht leunt.

De wind komt trouwens van achter. Het haar van het meisje verraadt dat ze de ballon niet bijna te pakken heeft, maar loslaat. In het nieuwe werk waait alleen de ballon nog weg. In 2005 schreef Banksy in zijn boek bij zijn Girl with Balloon een zinnetje: ‘Als de tijd komt om te vertrekken, wandel dan rustig weg en maak geen kabaal.’ Dat laatste is niet helemaal gelukt, maar alles in Girl with Balloon en de performance op 5 oktober gaat over loslaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden