Bailey stoeit 'braaf' met dwars kwartet

Intermission met Unanswered Questions. Dodorama Rotterdam. 1 april. Herhaling: Tilburg 3 april; Dordrecht 4 april, Breda 5 april, met Chris Burn....

MUZIEK

Het kwartet Intermission zit stevig in elkaar: drie contrabassen en de bassaxofoon van organisator Klaas Hekman. Het gaat zo ver de diepte in als maar kan. Rommelende ondergrondse kreten ontvouwen zich zonder haast, als een bandopname van Ligeti-strijkers op verkeerde snelheid afgespeeld. 'Intermission' (pauze) was Duke Ellingtons denigrerende uitdrukking voor bassolo's, maar de groep vermijdt jazzy gebaren: vanavond geen walking bass in vierkwartsmaat. Er is bewust gekozen voor textuur boven vorm. Een riskante zaak, want soms zijn de stukken na een razend begin al door hun energie heen.

Op hun derde Nederlandse tournee, 'Unanswered Questions', verstoort Intermission zelf de conceptuele zuiverheid door diametraal tegengestelde gasten uit te nodigen: de Engelse gitarist Derek Bailey, voorvechter van volkomen vrije improvisatie, en de Haagse componist Gilius van Bergeijk, in wiens stukken ieder moment in dienst zou kunnen staan van het uiteindelijke doel. Beide zijn uitstekende keuzes.

Bailey, te gast in het grootste deel van het programma, is nog sterker verknocht aan vrije improvisatie dan de leden van Intermission. De 'composities' die zij aandragen zijn niet zozeer thematisch materiaal, maar gedacht vanuit de klank. Eén stuk begon bijvoorbeeld met drie gestreken bassen, een ander met alleen getokkel. In weer een ander blies Hekman op de bassax met een trompet-embouchure, zonder riet of mondstuk, wat het weemoedige geluid opleverde van een Israëlische sjofar of een basfluit.

Maar zelfs zo'n rudimentaire structuur is te veel voor Bailey, die liever ter plekke wat bedenkt. Op het eerste gehoor klinkt het alsof hij zijn semi-akoestische gitaar aan het versplinteren is. Hij houdt van kleine geluiden: ronkende boventonen gevormd met een volumepedaal, grove akkoorden die meteen worden weggevaagd. Met zijn afwijzing van conventionele stijlen heeft Bailey in feite een nieuwe stijl gecreëerd, die door gitaristen over de hele wereld geïmiteerd wordt.

Zijn sobere, stekelige, vaak hoge pointillisme vormt een perfect contrast met wat Intermission speelt, maar zijn contrapunt is altijd, met wie hij ook speelt, instinctief goed. Geconfronteerd met Intermissions vermijden van een vorm kwam deze anti-componist nota bene met een reeks van twee akkoorden, alleen maar om er tegenin te gaan. (In Dordrecht en Breda wordt hij vervangen door de Engelse pianist Chris Burn, die een Bailey-achtige aanpak schijnt te hebben.)

Ondanks al zijn onorthodoxe geluiden is Bailey in ensembles vaak een doortastend slaggitarist, die de anderen voortstuwt. Dertig jaar duetten spelen met Han Bennink is niet slecht voor zijn timing geweest. Hij kiest zelfs vaak voor een percussieve aanpak, net als Wilbert de Joode, de Zaanse bassist, en diens New Yorkse alter ego William Parker. Saxofonist Hekman imiteert brushes op een snare-drum door ritmisch in zijn mondstuk te blazen, een Ben Webster-techniek met een heel ander effect. Bassist Hideji Taninaka, ook uit New York, is de minst assertieve van het stel.

Als componist is Gilius van Bergeijk geneigd tot sardonisch deconstructivisme, maar met zijn Ommaggio a Pasolini - naar eigen zeggen geïnspireerd door Pasolini's montagetechnieken - stelt hij zich in dienst van het kwartet. Hij serveert hen een serie op band opgenomen, sterk vervormde stukken waar ze overheen of tegenin kunnen improviseren, of niet. De musici lieten zich wegdrukken door een hard stukje noise, gingen een quasi-dialoog aan met meer sobere passages, en mengden gestreken boventonen met hoog wervelende of laag grommende fragmenten - tot je niet meer wist of een geluid live was of op de band stond.

Het bewegelijke perspectief van Ommaggio a Pasolini deed hen sneller van strategie of textuur wisselen, zodat ze doelgerichter klonken dan in sommige open improvisaties. De voordelen bleken meteen. Het daaropvolgende geïmproviseerde stuk voor kwintet was het levendigste, meest gedetailleerde en welgevormde van de avond. Hier kwamen hun capaciteiten het best in uit, en zelfs Bailey herhaalde bewust of onbewust geluiden van Van Bergeijks tape.

Kevin Whitehead

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden