'Bach heeft mij genezen, op elk denkbaar niveau'

Midden in een existentiële crisis herontdekt meesterpianist Murray Perahia (69) het werk van Bach, dat hem nieuwe vleugels geeft. De Volkskrant sprak de sterspeler bij hem thuis in Londen.

Murray Perahia, achter de vleugel in zijn huis in Londen. Beeld Bella Howard

Als Hollywood nog eens het leven verfilmt van de pianist Murray Perahia, kunnen we de trailer alvast uittekenen. Joods jongetje speelt op straat in de New Yorkse wijk the Bronx. Tiener krijgt proefles van de pianoreus Vladimir Horowitz. Eerste optredens, overal applaus. Dan - close-up - het sneetje in de duim. Treurmuziek, miserie. Waarna Bach de pianist optilt uit zijn ellende.

In die biopic zou de volgende scène niet misstaan. Miezerig weer, Londen, stadsvilla. Een kleine man op zwarte sokken doet open. Van verwaandheid loopt Murray Perahia (69) alvast niet naast z'n schoenen. Hij gaat voor naar de keuken, zet theewater op en converseert ondertussen beschaafd, met hoge, zachte stem. 'Ziet u de trap naar het tuinbordes? Daar zit ik op de coverfoto van mijn nieuwe cd.'

Bach, de zes Franse suites. Onder de handen van Perahia is het lichtvingerige, soms melancholieke barokmuziek. Sinds de kleermakerszoon zich in de jaren zeventig meldde op het wereldpodium, is de versmelting van intelligentie en poëzie zijn handelsmerk. Naar Perahia luisteren is als luisteren naar een goede vriend: altijd begripvol, altijd warme woorden, altijd goede raad.

De eerste vijfsterrenrecensies over de Franse suites zijn alweer geschreven. Sinds Perahia in 1998 zijn eerste Bachplaat afleverde, staan de loftoezwaaiers paraat. Unisono klinkt hun jubelzang: 'Murray Perahia is born for Bach.'

Het duurde alleen een half leven voordat hij eraan toegaf. 'Als 8-jarige wilde ik best', zegt Perahia. 'Ik speelde Bachs Inventionen en zette mijn tanden in preludes en fuga's. Maar mijn lerares trapte op de rem. 'Alleen Bach spelen', zei ze, 'dat gaat niet.'

Perahia is 15 als zijn vader hem meeneemt naar de Matthäus-Passion in Carnegie Hall. Hij is gevloerd, vanaf de eerste maat. De stokoude dirigent heet Pablo Casals. Hij is de legendarische strijker die Bachs Cellosuites herontdekte.

De Franse suite

Bach componeert zijn zes Franse suites rond 1722. Vermoedelijk als studiemateriaal dat hij schrijft voor zijn leerlingen of voor zijn tweede vrouw, Anna Magdalena. Elke suite rijgt vijf tot acht gestileerde dansen aaneen. Het etiket 'Frans' wordt er later door anderen opgeplakt, misschien omdat Bach de stukken beschrijft als suites pour le clavessin. In karakter zijn de stukken even Italiaans als Frans.

Pijnlijke duim

Een jaar later logeert Perahia, het supertalent, bij Casals in Puerto Rico. Hij hoort hoe de meester elke ochtend om zeven uur de dag begint met Bach. Eerst een prelude en fuga op piano, daarna een suite op cello. Zuchtend draait Perahia zich om in bed. 'Ik was een puber en kon alleen maar denken: op dit tijdstip wil ik slapen. Dom en tegenstrijdig, tja.'

Zijn blik glijdt langs de boekenkasten in Londen. Rug aan rug staan de biografieën van opmerkelijke mannen: Händel, Haydn, Hitler. De schilderkunst die aan de muur hangt, is kleurig en figuratief. Het past bij een pianist die weinig op heeft met moderne fratsen. Perahia's helden heten eerder Schumann en Chopin dan Schönberg en Stravinsky.

Zijn carrière krijgt vleugels als hij in 1972 het pianoconcours van Leeds wint. In de jaren tachtig frappeert hij met Mozarts pianoconcerten, die hij dirigeert vanaf de vleugel. Beethoven pakt hij aan met Bernard Haitink en het Concertgebouworkest.

Perahia is een ster op de dag in 1991 als hij pijn voelt aan zijn rechterduim. Hij ziet een sneetje en vermoedt dat hij zich heeft verwond aan een vel papier. De pianist haalt zijn schouders op en speelt verder.

Het wondje raakt geïnfecteerd. Hij krijgt antibiotica, maar breekt de kuur al na drie dagen af. 'Ik was op concertreis en werd misselijk van de pillen.' De duim zwelt op en voor hij het weet, belandt Perahia in een carrousel die met horten en stoten vijf jaar draait.

Kijkoperatie, littekenweefsel. Hersteloperatie, revalideren. In 1994 danst de duim weer pijnvrij over de toetsen. Maar dan: botvergroeiing en chirurgenmes. Royalty's houden Perahia's bankrekening gezond, maar zelf zit hij diep in het rood. 'Ik vond het verschrikkelijk dat ik mezelf niet meer kon uitdrukken in klank.'

Bachtherapie

Hopend op betere tijden trekt hij partituren uit de kast. Noten die hij niet kan spelen, kan hij op z'n minst lézen. Hij neust in Händel, grasduint in Scarlatti. En dan, alsof hij al die jaren in de coulissen heeft staan wachten, stapt Johann Sebastian Bach tevoorschijn.

Bach geeft Perahia het medicijn dat hem op de been houdt. Das wohltemperierte Klavier: 24 preludes en fuga's die de loop van de muziekgeschiedenis hebben verlegd. Bach lanceerde zijn verbijsterende mix van creativiteit en intelligentie in 1722, 'zum Nutzen und Gebrauch der Lehrbegierigen Musicalischen Jugend'.

Jeugdig kan Perahia zichzelf in 1991 niet meer noemen, leergierig en muzikaal is hij zeker. Zijn ogen dwalen over vrijstromende preludes en streng gekanaliseerde fuga's. Hij hoort klanken, ziet architectonische lijnen, voelt hoe spanning zich opbouwt en ontlaadt.

Speurend naar het geheim achter de noten stuit hij op Heinrich Schenker. Deze Oostenrijkse theoreticus en componist, een pupil van Anton Bruckner, heeft een invloedrijke methode ontwikkeld om muziek te analyseren. Met Schenker in de hand kijkt Perahia bij Bach onder de motorkap. Hij benoemt akkoorden, duidt ritmen, ontrafelt melodieën. Perahia komt tot de conclusie dat Bach de grootste evenwichtskunstenaar van de muziekgeschiedenis is. De componist brengt de krachten van melodie (horizontaal) en akkoord (verticaal) op de notenbalk volmaakt in balans.

Met zijn greep op Bach hervindt Perahia de greep op zichzelf. Hij zegt het zonder ironie: 'Bach heeft mij genezen, op elk denkbaar niveau.' Als de pianist na vijf jaar sukkelen weer voluit kan spelen, plant hij zijn eerste Bach-cd. Hoog tijd om Bachs balanceerkunst te vertalen in pianoklank.

Met de Engelse suites leert de wereld een gevoelige, slimme Bachspeler kennen. Bij Perahia geen pathetiek, zoals bij klavierleeuwen uit de oude school. Geen gekkigheid, zoals bij de kreunende Glenn Gould. Geen gevoelsarmoe, zoals bij pianisten die bezwijken voor de wiskundige Bach.

Normaal

Alleen uit de hoek van de oude muziek komt gemor. Murray Perahia, zeggen de vrienden van de authentieke aanpak, ontdoet de componist van al zijn barokke rondborstigheid. Hij verkiest een steriele Steinwayvleugel boven een karaktervol klavecimbel. Maar erger: met zijn 20ste-eeuwse analyses walst hij Bachs 18de-eeuwse welsprekendheid plat.

'Ik heb het klavecimbel geprobeerd', zegt Perahia. 'Ik nam twee jaar les, maar het instrument was me te beperkt. Luider of zachter spelen kan niet, een toon kleuren is onmogelijk. Voor Bach heb ik elke nuance nodig.'

Het geluid dat de componist in zijn hoofd had, vormt voor Perahia geen richtsnoer. 'Bachs muziek stijgt uit boven zijn tijd, de noten gehoorzamen aan universele wetten.' Aan de mens Bach - een trotse driftkop - heeft hij weinig boodschap. 'Muziek kent nu eenmaal z'n eigen verhaal. Neem Beethoven: zelden hoor je in zijn stukken de frustraties van de dove, wantrouwige, paranoïde man die hij aan het eind van z'n leven was.'

Ooit, in New York, schoof Murray Perahia aan bij een recital met Schuberts Winterreise. De Britse tenor Peter Pears zong, de componist Benjamin Britten begeleidde op piano. Hun optreden werd een openbaring. De liederen klonken, hoe moet Perahia het zeggen, zo vanzelfsprekend en normaal. 'Na dat concert dacht ik: waarom hoor ik Bachs klaviermuziek nooit zo? Volgens de mode van die tijd ratelde die voorbij met het mechanische van een naaimachine.'

Sindsdien is 'normaal' Perahia's favoriete Bachwoord. 'Natuurlijk, de noten zijn niet normaal. Wat ze uitdrukken, is niet normaal. En toch moet Bachs muziek klinken als de normaalste zaak van de wereld, als de troostrede van iemand die het menselijk tekort begrijpt.'

Johann Sebastian Bach: Franse suites. Murray Perahia (piano). Deutsche Grammophon.

Murray Perahia

1947 geboren in the Bronx, New York
1964 start studie aan Mannes School of Music, krijgt o.a. les van pianist Mieczyslaw Horszowski
1972 wint de Leeds Piano Competition
1973 debuteert op platenlabel Columbia Masterworks (later ingelijfd door Sony)
1991 kampt met infectie aan rechterduim; herstel in 1996; terugval in 2005 en 2008
1999 wint Grammy Award met de cd-opname van Bachs Engelse suites
2000 wordt eerste gastdirigent van The Academy of St Martin in the Fields
2016 stapt van Sony over naar Deutsche Grammophon; brengt Bachs Franse suites uit
2017 treedt in juni op in de serie Meesterpianisten in Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.