Baas Don Gesualdo

Getaand door de Siciliaanse zon

Krijgsman Edwin

'Mensen dienen die écht van hogere komaf zijn dan wij, dat is tot daar aan toe...' moppert een bediende ergens aan het slot van Giovanni Verga's roman Baas don Gesualdo. Het is een veelzeggend zinnetje, waarmee niet alleen de eeuwenoude hiërarchie van een strak ingerichte feodale maatschappij geschilderd wordt, maar ook het craquelé dat zich daar genadeloos aan in het vertonen is. Het is rond het midden van de negentiende eeuw, en er waait een wind van vernieuwing, van revolutie over het eiland Sicilië.


Don Gesualdo is van eenvoudige afkomst. Zijn handen zijn getekend door de harde arbeid, zijn huid is getaand door de zinderende Siciliaanse zon. Door verstandig te investeren en zuinig te leven, vergaart hij langzaam maar zeker een fortuin en weet zo in het Siciliaanse provinciestadje Vizzini op te klimmen naar een positie die hem respect, maar ook afgunst oplevert. Hij trouwt met Bianca, telg uit een adellijk maar verarmd geslacht.


Uit het huwelijk wordt slechts één kind geboren, en dan ook nog een dochter, en veel vreugde zal deze Isabella haar vader niet brengen. Hij doet er alles aan haar een voorbeeldige opvoeding te geven, maar het dwarse kind zet haar zinnen op een naar vaders inzicht verkeerde huwelijkskandidaat. Vervolgens wordt Isabella gedwongen om in de echt te treden met de hertog van Leyra, die een van de nagels aan don Gesualdo's doodskist zal worden, doordat hij in gezwind tempo het bezit van schoonvader er doorheen jaagt.


En dan sijpelt ook nog ongenadig de nieuwe tijd binnen, knaagt aan het wankele bouwwerk van de maatschappelijke hiërarchie, aan een samenleving waarin wie in een boerenstulp ter wereld komt, wel nooit tussen lakens van fijne zijde zal slapen.


In de straten van Vizzini wemelt het van het gepeupel dat schreeuwt om zeggenschap over de grond die zij bewerken, en het respect voor de hogere klassen. Dankbaar object voor die protesten der morrende nieuwlichters is die parvenu don Gesualdo: 'Zo arm als Job was hij geboren, en nu had hij het hoog in zijn bol gekregen! Een gezworen vijand van arme sloebers en liberalen!', zo beschrijft Verga de mening van het volk. De afgunst die zijn verworven welstand heeft opgewekt bij zijn eigen klasse, ontaardt in ongegeneerde beschimpingen, en ook zijn bezittingen moeten er deels aan geloven.


Wie hoog stijgt, kan laag vallen. En dat lot heeft Verga voor don Gesualdo in petto. Als vaandeldrager van het verismo, de Italiaanse variant van het Naturalisme, met zijn poëticale voorkeur voor ellende en verval, bespaart Verga zijn hoofdpersoon niets. Zijn vrouw sterft aan tuberculose, zijn bezittingen vallen ten prooi aan plunderend volk en aan zijn gretige schoonzoon, en ten slotte crepeert hij aan een ziekte die tergend langzaam zijn buik en lever wegvreet.


Baas don Gesualdo (1889) is, na het al eerder in het Nederlands vertaalde De leeglopers (I Malavoglia), het tweede deel in wat een vijf romans omvattende cyclus had moeten worden. Daarin beoogde Giovanni Verga (1840-1922) het hele gamma van die oude teloorgegane feodaal ingerichte maatschappij te beschrijven, van de boeren in De leeglopers tot de hogere klassen, de aristocratie - een monument voor een verdwijnende wereld. Maar de cyclus bleef onvoltooid zonder dat Verga's biografen met zekerheid hebben kunnen achterhalen waarom.


Praat met gewone Italianen van middelbare leeftijd, en ze zuchten diep bij het horen van de naam van Giovanni Verga - trauma's uit de schooltijd. Maar lees Baas don Gesualdo, in deze mooie nieuwe vertaling, laat je meeslepen door deze verrukkelijke negentiende eeuwse soap, en je ontdekt een schrijver die naar onze smaak soms misschien wat te breedsprakig is, maar die ook van een verbluffend oog voor menselijke zwakheden getuigt: iedere zucht, ieder gebaar zet het betreffende personage in een meedogenloos licht. Wie Baas don Gesualdo leest, wordt naar een wereld ve

rplaatst die ver van de onze staat, maar tussen de bladzijden geurt het nog steeds naar bloeiende amandelbomen, Siciliaanse zoetigheden en het angstzweet van een man die alles wat voor hem van waarde was, vermorzeld ziet worden door de tijd.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden