Baanbrekende jazz in de dop (****)

Heruitgave van John Coltranes laatste tour met Miles Davis

Het boterde totaal niet tussen John Coltrane en Miles Davis’ band. Maar met zijn vurige spel op het podium liet de saxofonist iedereen verbijsterd achter.

CHICAGO - 1960: Jazz trumpeter Miles Davis & saxophonist John Coltrane perform onstage in 1960 in Chicago, Illinois. (Photo by Ted Williams/Iconic Images/Getty Images) Beeld Getty Images

Trompettist Miles Davis had er in het voorjaar van 1960 wel zin in. Een Europese tournee met zijn eigen band, dat was nieuw voor hem. Zijn ster was dan ook rijzende, al was zijn eind 1959 uitgekomen meesterwerk Kind Of Blue hier nog niet eens verschenen.

Echter, niet iedereen bleek beschikbaar van de band die hem begeleidde op deze plaat, die zou uitgroeien tot best verkopende jazz-plaat aller tijden. Altsaxofonist Cannonball Adderley wilde zich op zijn eigen band richten. Ook pianist Pianist Bill Evans had andere plannen, wat Davis makkelijk wist op te lossen door Wynton Kelly mee te vragen, die ook op de plaat meedeed. Lastiger was dat tenorsaxofonist John Coltrane aanvankelijk weigerde. Hij wilde na bijna vijf jaar aan de zijde van Davis ook wel eens een eigen band gaan leiden en repeteerde hard aan het verbeteren en vernieuwen van zijn spel.

De trompettist wist Coltrane uiteindelijk toch te bewegen nog een keer mee te doen. Een paar weekjes Europa, dan kon hij gaan.

Mopperen en klagen

Veel zin had Coltrane er niet in, als we de in 1989 verschenen autobiografie van Davis mogen geloven: ‘Hij besloot toch maar mee te gaan, maar hij heeft ons de hele tournee links laten liggen en hij zat maar te mopperen en te klagen.’

Ook andere bandleden, zoals drummer Jimmy Cobb, herinnerden zich een stuurse Coltrane. Een beeld dat nogal contrasteert met de muziek die er van de Europese tournee bewaard is gebleven en waarvan nu voor het eerst een forse selectie officieel wordt uitgegeven. Op Miles Davis & John Coltrane – The Final Tour, een vier cd’s tellende box (het zesde deel van de zogeheten Bootleg Series) horen we bepaald geen afwezig of ongeïnteresseerd spelende tenorsaxofonist. Integendeel. Hij speelde zo vurig, verwoestend zelfs dat ook zijn grootste bewonderaars verbijsterd achterbleven.

Best mogelijk dat Coltrane onderweg niet de meest sociale reispartner was, maar zijn spel was juist zeldzaam geïnspireerd, ook al waren zijn partijen vol meervoudige tonen en over elkaar buitelende notenreeksen zo complex voor veel luisteraars, dat je op de hier verzamelde opnamen het rumoer in de zaal kunt horen.

De fluitconcerten na zijn lange solo’s zijn talrijk. De tintelende pianoklanken waarmee Wynton Kelly Coltrane steeds opvolgt doen welhaast gemoedelijk aan na het minutenlang gehort, gestoot en gesputter van Coltrane, zoals de solo’s voor de meesten klonken.

Toegankelijk

Met de kennis en oren van nu klinkt de saxofonist hier helemaal niet zo ontregelend, of moeilijk toegankelijk. Je hoort al aanzetten tot nummers als Impressions en Chasin’ The Trane die later beroemde ijkpunten in de free jazz zouden worden.

In 1960 had Coltrane weliswaar zijn baanbrekende, vol hectische akkoordenschema’s gestopte album Giant Steps gemaakt, maar die was in Europa nog nauwelijks verkrijgbaar.

Niet alleen voor het publiek was Coltranes nieuwe spel zonder lange lyrische melodielijnen even wennen. Ook de band zal het er lastig mee gehad hebben. Miles Davis doet tijdens de eerste twee concerten op 21 maart in Parijs nog even zijn best om ook wat robuuster te spelen, maar geeft dat al snel op. Wel zijn de trompetsolo’s aanmerkelijk korter dan die van Coltrane. Het lijkt wel alsof Davis de saxofonist zijn moment gunt, en zelf ook benieuwd is waar dit allemaal moet eindigen.

Dat is in Amsterdam op 9 april 1960 tijdens een van de roemruchte nachtconcerten in het Concertgebouw. Opnamen hiervan verschenen vijf jaar geleden op het door het Nederlands Jazz Archief vervaardigde dubbelalbum Miles Davis So What. Maar de Coltrane die hierop te horen is klinkt timide vergeleken bij de wervelstorm die door de nu verschenen eerdere touropnamen waait.

Toch is het jammer dat de samenstellers van The Final Tour de Nederlandse concerten hebben genegeerd. Met name tijdens het optreden in het Scheveningse Kurhaus is eerder op de avond een volledig losgeslagen Coltrane te horen. Columbia nam tien jaar geleden wél de opname van So What uit dit concert op in de jubileumbox van Kind Of Blue, maar gaat dit keer aan de (wel elders op bootleg verschenen) Kurhaus-show voorbij.

Misschien dat er nog een tweede box volgt. Dat is eigenlijk wel nodig, want deze uitgave bevat alleen de shows uit de eerste helft van de ‘laatste tournee’. Er is nog makkelijk een box te vullen met materiaal uit – naast het Kurhaus – concerten in München en Frankfurt.

Dat verdient het ook om officieel uitgebracht te worden. Niet alleen om nog meer een zoekende en experimenterende Coltrane te kunnen horen. Maar ook vanwege het prachtig sierlijke spel van pianist Wynton Kelly en Miles Davis zelf. De complete band verkeerde twee weken lang in bloedvorm, niet alleen de eerste vier dagen die hier nu gedocumenteerd zijn.

Miles Davis & John Coltrane: The Final Tour – The Bootleg Series, Vol. 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.