Interview familie Zemtsov

Avontuurlijke Zemtsovs maken een lange neus naar altviool-bashers

Waaraan herken je een altviolist in het casino? Hij weet nooit wanneer hij moet inzetten. Hoe voorkom je dat je viool gestolen wordt? Stop hem in een altvioolkist.

Thuis bij de familie Zemtsov Beeld Marie Wanders

De altviool is de underdog van de strijkers. Over geen ander instrument worden zoveel grappen gemaakt, er zijn er meer dan duizend. En terwijl de dirigentenmop of de sopraanmop het mikpunt van de spot tenminste nog afschildert als een (zelfverklaarde) god, is de altviolist in de moppen altijd incompetent. Hij speelt vals, een halve maat later dan zijn buurman, of helemaal niet.

Wetenschappers hebben onderzocht waarom. De belangrijkste oorzaak is dat de altviool in de baroktijd de begeleidende partij kreeg; ze was de opvulling van de orkestklank. Omdat dat een gemakkelijker partij was dan van de violen, moesten slechte violisten vaak altviool spelen. Altviolen waren in die tijd bovendien eigenlijk nog te groot en te onhandig om lekker te bespelen. Pas later werden er kleinere formaten gemaakt, werd het instrument speelbaarder en de partijen interessanter.

Het tij is nu definitief gekeerd. Deze week zijn er honderden altviolisten naar Nederland gereisd voor het prestigieuze International Viola Congress in Rotterdam, dat voor het eerst hier wordt georganiseerd. De allergrootsten zijn erbij voor lezingen, masterclasses en concerten. Opvallend vaak terugkerende naam op het programma: Zemtsov.

Het gaat om de Russisch-Nederlandse Mikhail Zemtsov. En om zijn vrouw Julia Dinerstein-Zemtsov. Hun dochter Dana is er ook. Evenals een neef, Daniil. En dan hebben we ze nog niet eens allemaal gehad: Daniils vader Alexander Zemtsov is ook altviolist en dirigent in Wenen. In muzikale kringen worden ze de altviooldynastie genoemd. Ze hebben allen grote carrières als veelgevraagd solist, docent op conservatoria (Julia, Mikhail en Alexander hebben gezamenlijk tachtig leerlingen), en als kamermusicus. Samen spelen ze in het Zemtsov Viola Quartet. Mikhail, Julia en Dana vertellen wat de altviool zo bijzonder maakt.

Het karakter

‘De keuze voor een bepaald instrument is nooit toevallig’, zegt Mikhail. ‘Dat wij allemaal altviool spelen, zegt veel over wie wij zijn.’ Mikhails broers spelen allemaal viool, maar hij stapte op 13-jarige leeftijd over van viool op de alt. Want: ‘Ik heb een aardser, rustiger karakter.’

Aards, melancholisch, meditatief, het zijn de woorden die de Zemtsovs gebruiken als ze over hun instrument praten. De alt klinkt donkerder dan een viool, waardoor je het instrument eerder associeert met zwaarmoedigheid dan een viool, die meer etherisch is. De altviool is de bedachtzame, de brede schouder van de twee; de viool is meer fijngevoelig en impulsief. Volgens het cliché (dat altijd klopt) hebben violisten ook een dominantere en meer competitieve persoonlijkheid dan altisten. De Zemtsovs zijn gemoedelijk en tóch wereldberoemd.

Dana: ‘Ik speelde laatst een nieuw stuk voor strijkers, waarbij onze hartslag het ritme aangaf. Iedereen moest met een stethoscoop naar zijn hartslag luisteren en dan een noot tokkelen.’ Lachend: ‘De violisten speelden ongeveer tegelijk. Ik kwam er veel later achteraan.’

‘De klank van de alt ligt dichter bij de menselijke stem dan de viool’, voegt Julia toe. Een viool heeft een hoger bereik, hoger dan een stem kan meezingen. De alt is wat lager, en klinkt daardoor dieper, meer als een mens. Je zou kunnen zeggen dat een alt daarmee emotioneel dichterbij kan komen.

De Zemtsov alt viool familie bij hun thuis. Beeld Marie Wanders

Het formaat

Mikhail stapte van viool over op alt, op advies van de prestigieuze Tsjaikovski Muziekschool in Moskou, waar hij als 12-jarige werd aangenomen. De docenten dachten dat hij het beter zou doen op een wat groter instrument. Het bleek een schot in de roos.

Een altviool is groter dan een viool. Het formaat verschilt: je hebt grotere en kleinere alten. Een kleinere altviool is lyrischer en geschikter voor meer virtuoze muziek, een grote voor het dramatische werk. Dana, die op 26-jarige leeftijd al een succesvolle internationale solocarrière heeft, speelt veel virtuoze soloconcerten en heeft een wat kleinere alt. De keuze voor een formaat hangt ook af van de lichaamsbouw van de bespeler.

Niet iedereen begint als kind direct met altvioolspelen. Veel kinderen beginnen op de viool en maken de overstap wanneer het lichaam is gegroeid. Een grofgebouwd persoon of iemand met lange armen voelt zich dan ook vaak prettiger op een alt. Als je geen fijne handen hebt, is vioolspelen gepietepeuter. Julia: ‘Ik geef vaak altvioolles aan violisten, want je kunt veel van elkaar leren. Een violist die een tijdje alt speelt leert een diepere klank aan en hij kweekt spieren. Een alt die even viool speelt, leert meer verfijning. Dat kun je dan vervolgens weer gebruiken op de alt.’

Het avontuurlijke repertoire

Julia raakte verslingerd aan het altvioolrepertoire. ‘In kamer- en orkestmuziek is de alt een bindmiddel tussen de lagere stemmen van de cello en bas, en de viool. Daar viel ik voor, dat vind ik een prettige rol.’ Er is daarnaast een schat aan repertoire voor de alt dat nog ontgonnen moet worden. ‘Het lijkt alsof violisten meer repertoire hebben, want het is bekender. Maar zij spelen altijd maar dezelfde vioolconcerten.’ Terwijl de violist voor de zoveelste keer Bruch of Tsjaikosvki instudeert, zoekt de alt ondertussen naar muziek ver van het gebaande pad. ‘Altviolisten zijn avontuurlijk’, zegt Julia.

De Zemtsovs weten dan ook steevast te verrassen met bijzondere muziek. Dana’s derde soloalbum is net verschenen, haar eerste cd waarin ze met orkest speelt (het Estonian National Symphony Orchestra met dirigent Daniel Raiskin). Daarop speelt ze niet alleen het overbekende Concert voor altviool en orkest van Bartók, maar ook een werk van altviolist en componist Michael Kugel, de docent van de Zemtsovs. En het kwartet dat de familieleden samen met Daniil vormt, heeft nog stapels bladmuziek liggen die ze willen uitzoeken, muziek die speciaal voor vier altviolen is geschreven. Een altvioolkwartet is zeldzaam, het repertoire is nauwelijks bekend.

Met al hun activiteiten laat de familie zien dat de alt veel veelzijdiger is dan de pispaalreputatie doet geloven. Julia legt uit dat de alt (Italiaans: ‘viola’) feitelijk het oudste strijkinstrument van de familie is. Alle andere instrumenten, de viool, cello en bas, zijn ervan afgeleid. Het Italiaanse woord voor viool, ‘violino’, betekent ‘kleine viola’. Best gek dus, dat juist de eerstgeborene zo wordt gejend. ‘Eigenlijk moeten wíj de grappen maken’, zegt Julia.

20 t/m 24/11: International Viola Congress, De Doelen Rotterdam. Ivcrotterdam2018.nl.

Dana Zemtsovs derde album Essentia, met het Estonian National Symphony Orchestra o.l.v. Daniel Raiskin, is onlangs verschenen bij Channel Classics. Werken van Bartók, Kugel, Paganini, Bloch en Brahms.

Het kwartet

Het Zemtsov Viola Quartet was een idee van het Grachtenfestival in Amsterdam in 2010. Het festival had een concertserie over ongebruikelijke ensembles en een over muzikale families, en belde daarom de Zemtsovs: hebben jullie ook een altvioolkwartet?

Het begon met Mikhail, Julia, Dana en Alexander. Inmiddels is Alexander, die in Wenen woont en ook dirigeert, vervangen door zijn zoon Daniil. Door het International Viola Congress is een compositiewedstrijd uitgeschreven voor het kwartet, waaraan iedereen kan meedoen. De winnaar wordt 24/11 bekendgemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.