Tip

Avonduren: Nieuw licht gaat over twee manieren van kijken

Avondklok? De Volkskrant weet wel raad met de stille avonden.

Conservatoren Stephanie Archangel (links) en Eveline Sint Nicolaas. Beeld
Conservatoren Stephanie Archangel (links) en Eveline Sint Nicolaas.

‘Het is een feest, de Gouden Eeuw op zijn goudst’, concludeerde toenmalig directeur Wim Pijbes in 2016 enthousiast toen Rembrandts beroemde dubbelportret Marten en Oopjen in het Rijksmuseum arriveerde. Maar wat betekent dat eigenlijk, de Gouden Eeuw op zijn goudst? In de indrukwekkende documentaire Nieuw Licht – het Rijksmuseum en de slavernij krijgt die uitspraak ineens een heel andere lading.

Documentairemaker Ida Does, die eerder bekroonde documentaires maakte over het Amsterdamse slavernijverleden en de Surinaamse antikoloniale verzetsstrijder Anton de Kom, volgt museummedewerkers tijdens het maken van de tentoonstelling over slavernij. Die opent zodra de musea heropenen. Deze documentaire is de perfecte voorbereiding op een bezoek, maar eigenlijk zou iedereen moeten kijken.

Taco Dibbits, de huidige museumdirecteur, vertelt dat hem regelmatig is gevraagd: ‘Hoe kun je een tentoonstelling over slavernij maken, want er zijn helemaal geen objecten van?’ Een kwestie van goed zoeken natuurlijk, maar sommige objecten bleken zich stomweg in de Eregalerij te bevinden, zoals, jawel, Marten en Oopjen. Zijn vader verwierf zijn rijkdom door een Amsterdamse suikerraffinaderij (suiker uit de Cariben). Zij trouwde na Martens dood met Maerten Daey, die enige tijd in Nederlands-Brazilië had gewoond en daar bovendien een Afrikaanse vrouw meermalen heeft verkracht.

‘Als je de achtergrond weet, dan vind ik het best choquerend, eigenlijk’, zegt Irma Boom, de vaste vormgever van het Rijksmuseum, in de documentaire. Valika Smeulders, hoofd geschiedenis, reageert daarop: ‘Als ík door een museum loop en ik zie zulke schilderijen, dan is dat waar ik altijd aan denk: dit zijn de mensen die profiteerden van het koloniale systeem, dus die hebben alles te maken gehad met slavernij en slavenhandel.’

Over deze twee manieren van kijken, hier een witte en een zwarte blik, gaat de documentaire ook. De tentoonstelling werd gemaakt door twee witte en twee zwarte museummedewerkers. Een samenwerking die best confronterend is. Zo vertelt Eveline Sint Nicolaas, senior conservator geschiedenis, dat de zwarte jongen op het schuttersstuk van Bartholomeus van der Helst (in dezelfde zaal als de Nachtwacht), haar tot twee jaar geleden nooit was opgevallen. ‘Dat vind ik heel raar, dat je heel lang langs een schilderij kunt lopen en hem niet ziet.’ Mensen met een Afrikaanse achtergrond, vertelt ze, zien de jongen wel.

De tentoonstelling bestaat ook uit objecten die directer met slavernij te maken hebben dan 17de-eeuwse schilderijen. Een ‘meervoudig voetblok’ bijvoorbeeld, een martelwerktuig dat na de tentoonstelling permanent een plek in het museum krijgt. Het Rijksmuseum zal dus nooit meer hetzelfde zijn. Deze documentaire laat op een geweldige manier zien hoe dat komt en waarom dat nodig is.

Ida Does, Nieuw licht - het Rijksmuseum en de slavernij, maandag 15/2, NPO 2, 20.30 uur.

Meer lezen over het slavernijverleden

De komende grote expositie over slavernij in het Rijksmuseum draait om gewiste verhalen. Ze worden verteld door nazaten van bij slavernij betrokken families.

Boeken over het slavernijverleden: van een wandelgids en Anton de Kom, via nieuwe inzichten naar de slavenschepen en Afrika. Ook kort vier klassiekers van historici. En als bonus vier meeslepende jeugdromans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden