Auschwitz als strip Saamhorig

In het stripboek De Zoektocht, dat vandaag verschijnt, vertelt Eric Heuvel het verhaal van de Holocaust. Het stripverhaal is een uitstekend middel om grote groepen jongeren te bereiken, meent ook de Anne Frank Stichting, die de tekst voor haar rekening nam....

Aankomst in het concentratiekamp: hoe belicht je dat? Met felle schijnwerpers tegen een donkere lucht? En op welke afstand van de trein stond de poort van Auschwitz-Birkenau? Het zijn heel concrete vragen voor Eric Heuvel, tekenaar van het stripboek De Zoektocht dat vanmiddag in de Koningszaal van Artis wordt gepresenteerd. Ruth Wallage-Binheim, overlevende van Auschwitz, zal het eerste exemplaar overhandigen aan enkele scholieren. In de Hollandsche Schouwburg, pal aan de overkant, begint de museale presentatie Geen strip van te maken en in het Verzetsmuseum om de hoek begint de tentoonstelling De Ontdekking – Van strip tot werkelijkheid. Hoe hebben de Tweede Wereldoorlog en strips zo innig kunnen worden?

Het begon allemaal in het jaar 2000, toen Eric Heuvel naar de Anne Frank Stichting stapte met de vraag: kunnen we geen stripboek maken over de Tweede Wereldoorlog, want de jeugd van nu weet bijna niks meer van de recente geschiedenis? Ruud van der Rol, werkzaam bij de stichting, weet nog dat men niet stond te springen: ‘Aanvankelijk was er veel aarzeling. Moeten wij het wel willen om de oorlog in een stripvorm te gieten? Aan de andere kant is de strip een goed middel om grote aantallen jongeren te bereiken. Veel jongeren weten weinig over die periode. Dat horen wij van docenten en dat merken wij ook aan de 750 groepen scholieren die jaarlijks het Anne Frank Huis bezoeken.

‘De Tweede Wereldoorlog begint uit beeld te raken, mede doordat steeds meer grootouders die oorlog niet zelf hebben meegemaakt. Maar wij vinden dat jongeren die kennis wel moeten hebben. Omdat de oorlog diepe wonden heeft geslagen in de Europese geschiedenis. Omdat er in het nieuws vaak verwijzingen zijn naar de Holocaust. En omdat het een ijkpunt is voor verschijnselen die te maken hebben met racisme, discriminatie, democratie en mensenrechten. Stel dat je die mensenrechten nu niet zou hebben, wat dan?’

Het stripboek van Eric Heuvel is er dus gekomen, en niet bepaald als marginaal werkje. De verkochte oplage is inmiddels een Nederlands record, met dank aan staatssecretaris Ross uit het vorige kabinet, die tweehonderdduizend exemplaren als Nationaal Geschenk weggaf aan de tweede klassen van het voortgezet onderwijs.

De Ontdekking heette het album en in het scenario werd veel aandacht besteed aan de morele keuzen waarmee mensen in oorlogstijd te maken krijgen. In het begeleidende lesmateriaal werden die dilemma’s nader uitgewerkt, om jongeren te confronteren met vragen als: wat is het verschil tussen verzet plegen in de oorlog en je ergens tegen verzetten in deze tijd? Want de Anne Frank Stichting – dit jaar vijftig jaar oud – had nadrukkelijk educatieve bedoelingen met het stripboek. En dat geldt ook voor de opvolger, De Zoektocht, waarin het zeer gevoelige onderwerp van de Holocaust aan bod moest komen. Maar welke toon sla je aan in een strip over Auschwitz? Wat laat je zien en wat vooral niet?

In oktober 2005 belegde de Anne Frank Stichting een conferentie met Holocaust-historici uit zeven landen, die zich bogen over het basisscenario en over de educatieve mogelijkheden van deze strip in hun land. Daarna werd de strip plaatje voor plaatje uitgeschreven. De hoofdpersonen in de strip, Esther en Bob, Helena en Daniël, zijn fictief, maar dat zegt niet zoveel. Bij de Anne Frank Stichting hebben ze in de loop der jaren zoveel verhalen gehoord, dat op basis van de terugkerende elementen heel goed geloofwaardige karakters zijn te construeren. Bijvoorbeeld: kampslachtoffers praten vaak niet over hun ervaringen, zelfs niet tegen hun kinderen, maar tegen hun kleinkinderen kunnen ze wel openhartig zijn. Op dat gegeven berust het scenario van De Zoektocht.

Esther is een overlevende en gaat samen met haar kleinzoon Daniël en zijn vriend Jeroen – jongeren met honkbalpetjes – op zoek naar cruciale personen en plekken uit haar traumatische verleden. Door deze aanpak kan het verhaal schakelen van heden naar verleden en terug, en dat geeft de mogelijkheid om te laten zien dat de Joodse identiteit niet alleen iets historisch is. Op bladzijde drie vindt een bar-mitswa-viering in de synagoge plaats, waarna Daniël verwend wordt met een skateboard.

Naast deskundigen uit Duitsland, Oostenrijk, Hongarije, Engeland, Polen, Zweden en Frankrijk hebben specialisten van Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea en het NIOD zich over het uitgewerkte scenario en over de tekeningen van Eric Heuvel gebogen. Verder zijn de strip en het lesmateriaal in verschillende stadia van ontwikkeling op een twintigtal scholen in het gehele land uitgeprobeerd.

Als zoveel mensen over je schouder meekijken, kun je dan nog wel tekenen? ‘Daar stel je je op in’, zegt Heuvel. ‘Ik heb me volledig dienstbaar gemaakt aan de inhoud van het boek. De Anne Frank Stichting fungeerde als intermediair en verwerkte alle op- en aanmerkingen op het uitgewerkte scenario. Op de tekeningen kwam niet eens zoveel commentaar, want ik heb mij flink verdiept in de materie. Ik ben bijvoorbeeld met het Auschwitz Comité naar Polen geweest. Dat heeft veel indruk gemaakt en er ook voor gezorgd dat ik recht wilde doen aan de slachtoffers, uit piëteit. Ik was heel betrokken bij deze klus, maar ik was ook heel huiverig.’

Van De Zoektocht, tot stand gekomen in samenwerking met de Hollandsche Schouwburg, gaan zesduizend exemplaren in een hardcovereditie naar de boekhandel en dertigduizend softcovers met bijbehorend lesmateriaal worden gedrukt voor het onderwijs. Hieraan wordt nog eens een speciale docenteneditie toegevoegd waarin het lesmateriaal is opgenomen. Want de Anne Frank Stichting stopt – met subsidie van het Ministerie van VWS - niet voor niets zoveel tijd en kennis in een strip.

In het hart van het boek komt onvermijdelijk de massamoord in Auschwitz-Birkenau aan bod. Tekenaar Eric Heuvel had alle gruwelen in beeld kunnen brengen, maar er is weloverwogen gekozen voor terughoudendheid. In de plaats van ‘douchescènes’ zien we een plaatje waarop een legerlaars een pop tegen de muur trapt. Twee sterretjes symboliseren de pijn van de pop. Met deze metafoor wordt de wreedheid afdoende verbeeld, want het verhaal zelf is schokkend genoeg om de lezer te overtuigen.

De beoogde lezer is een jaar of 14 en Van der Rol weet uit ervaring dat veel jongeren afhaken als de beelden te confronterend zijn. Nu al reageren jongere lezers vaak ‘aangeslagen’. Maar wordt met zo’n stripboek geen eufemistische versie van de Holocaust gecreëerd? Van der Rol vindt van niet. Juist doordat het verhaal is toegespitst op enkele hoofdfiguren, kun je je in hen verplaatsen en meeleven. ‘Ook het verhaal van Anne Frank raakt veel mensen omdat je je met haar kunt identificeren. We hebben met dit boek niks willen romantiseren, maar we wilden ook niet een massa laten zien. Gezichten, individuen met hun emoties, dat spreekt meer aan.’ En hij citeert Abel Herzberg: ‘Er zijn geen zes miljoen Joden vermoord, er is één Jood vermoord en dat zes miljoen keer’.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden