Column

'As long as the music is loud enough you won't hear the world fall apart'

Stelling: Klassieke muziek verbindt niet altijd

'Joseph Haydn playing quartets'. Componist Franz Joseph Haydn (1732-1809), Oostenrijk 19e eeuw.Beeld Wikimedia Commons/Schilder onbekend/Staatsmuseum Wenen

Het nieuwe jaar begint meestal pas echt bij de lege glazen en de laatste resten oliebol. Dat moment valt bij ons thuis nogal eens samen met het nieuwjaarsconcert vanuit Wenen. Het concert van de Wiener Philharmoniker wordt sinds jaar en dag uitgezonden op tv. Zo'n 50 miljoen kijkers en luisteraars in negentig landen hebben het dit jaar gevolgd. Dat is niet meer dan een kwart van het Songfestivalpubliek, maar - ik heb het even uitgerekend - je kunt er toch zo'n duizend flinke voetbalstadions mee vullen. Ongekend veel voor een klassiek concert.

Het lijkt een bevestiging van de gedachte dat klassieke muziek een bindmiddel is waar politiek verdeelt. 'Klassiek' zou een veilig domein zijn omdat er geen scherpe maatschappelijke aspecten (meer) aan kleven. Neem de traditionele afsluiting van het Nieuwjaarsconcert: de Radetzky-mars is vernoemd naar een Oostenrijkse veldmaarschalk. Het stuk - gebaseerd op een bij soldaten populair volksliedje - werd in 1848 geschreven door Johann Strauss senior om een militaire overwinning in Italië te memoreren. De Italianen zullen er indertijd niet blij mee zijn geweest. Maar wie weet dat nog wanneer de dirigent van dienst op de eerste dag van het jaar Radetzky door die miljoenen huiskamers laat galopperen?

Muziek verbindt, dat is zeker. Het verbindt musici, het verbindt luisteraars. Muziek kan emoties uitdrukken die grenzen overstijgen en groter zijn dan woorden, maar dat is soms juist het probleem. Neem religieuze muziek. De Wiener Philharmoniker zouden miljoenen kijkers en luisteraars kunnen schrappen als ze in plaats van een Weense potpourri de Matthäus Passion zouden uitvoeren. Het is althans niet aannemelijk dat het lijdensverhaal van Christus in niet-christelijke landen erg tot de verbeelding spreekt.

Ik heb ouderen gekend die de eerste minuten van voetbalwedstrijden tussen Nederland en Duitsland oversloegen om het Duitse volkslied niet te hoeven horen. Kon Joseph Haydn weten wat voor emoties er aan het lied zouden gaan kleven toen hij in 1797 de melodie componeerde? De muziek van Richard Wagner ligt gevoelig in Israël. De schaarse Wagner-uitvoeringen in het land kunnen rekenen op fors protest vanwege de antisemitische uitspraken van de 19de eeuwse componist. Hitler hield van Wagner. Dat Theodor Herzl, grondlegger van het zionisme, ook een liefhebber was, doet er dan niet meer toe.

Duits componist Richard Wagner (1813-1883).

Ook niet-Westerse klassieke muziek verbindt niet altijd. Afgelopen jaar trad het Syrian National Orchestra of Arabic Music op tijdens het Holland Festival. De meeste musici wonen als vluchtelingen verspreid over allerlei landen. Het publiek raakte ontroerd bij liedjes uit hun verscheurde vaderland. Later hoorde ik dat sommige orkestleden niet met elkaar spraken vanwege politieke meningsverschillen. Je zou het met een hoofdpersoon uit de film Jubilee cynisch kunnen zeggen: 'As long as the music is loud enough you won't hear the world fall apart.' Maar laten we het optimistischer bekijken. Daniel Barenboim, de wereldberoemde Argentijns-Israëlische dirigent, zette het wat mij betreft in het juiste perspectief. Sinds 1999 brengt hij jonge musici uit zowel Israël als Arabische landen bijeen in zijn West-Eastern Divan Orchestra. 'Dit orkest is geen vredesproject', zei Barenboim, 'het is een platform waar beide zijden het oneens kunnen zijn zonder naar de wapens te grijpen.' Blijven spelen komend jaar, mensen, veel blijven spelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden