Artistiek onverstoorbare surrogaatneef van Hitler

Postuum..

AMSTERDAM Zwakke regisseur. Sterke intendant. Familieoudste en levend relict. ‘Kleinzoon van.’ Surrogaatneef van oom Hitler. Uitbezemer van nazispoken. Tevens boycotter van kritische familieleden.

Wolfgang Wagner, de voormalige Wagner-festivalleider die zondag op 90-jarige leeftijd overleed in zijn woonplaats Bayreuth, behoorde tot de weinigen die kunnen zeggen dat hun grootvader werd geboren in de dagen van Beethoven en Napoleon. Pardon, hij was de enige die nog kon zeggen dat zijn grootvader Richard Wagner heette. En al heeft de hele opa Richard (1813-1883) zijn kleinzoons Wieland en Wolfgang nooit gekend, de feitelijkheid van zijn ‘afstamming’ gaf de ouder, steeds ouder wordende Wolfgang in het Duitsland van de kanseliers Kohl, Schröder en Merkel een welhaast monarchistische allure.

De componist Wagner, die in 1876 in Bayreuth zijn eerste festival organiseerde met eigen operawerk, heeft via zijn weduwe Cosima, hun beider zoon Siegfried en diens latere weduwe Winifred een dynastieke greep op het festival ingesteld die nog steeds voortduurt.

De curieuze oneindigheid van dat erfelijke directeursschap, nu berustend bij de halfzusters Eva Wagner (65) en Katharina Wagner (32), is voor een groot deel het gevolg van de politieke snuggerheid en de artistieke onverstoorbaarheid van hun vader Wolfgang.

Actief als organisator en regisseur vanaf 1951, eerst samen met zijn broer Wieland maar na diens dood in 1966 als alleenheerser over de Bayreuther ‘Groene Heuvel’, was Wolfgang bij zijn aftreden in 2007 de langst zittende intendant die de opera- en festivalwereld ooit heeft gekend. En zeker een van de invloedrijkste.

Voor zangers en dirigenten die door Wolfgang bij de kuif werden gepikt en de speciale beproevingen van Wagners partituren en bijkomende werkprocessen met succes doorstonden, lagen verdere wegen door de operawereld meestal wijd open. Legendarisch was het carrièreverloop van vocalisten als Siegfried Jerusalem en Waltraud Meier, die hun ware formaat in Bayreuth ontdekten.

Als regisseur aanvankelijk een bleke afschaduwing van zijn broer, de grote regievernieuwer Wieland, fungeerde Wolfgang later als leverancier van ronduit saaie versies van Tannhäuser, Meistersinger en Parsifal. Zijn enscenering van laatstgenoemd ‘Bühnenweihfestspiel’ had (in de woorden van een Britse criticus) de uitstraling van een schemerlamp.

Maar historisch was Wolfgangs betekenis als uitbouwer van de Wagneriaanse werkplaatsgedachte. Niet alleen letterlijk (aan het Festspielhaus zijn hectaren aan atelier- en repetitieruimte toegevoegd), maar ook door producties die even omstreden als epochmakend bleken: een eeuwfeest-Ring des Nibelungen, in 1976 geleid door de Franse nieuwlichters Pierre Boulez en Patrice Chéreau; omschreeuwde Ring-, Lohengrin- en Tristan-regies van Harry Kupfer, Werner Herzog en Heiner Müller, afgewisseld met braver werk van Hall of Kirchner en mislukkingen als een Parsifal van de ‘Bürgerschreck’ Schlingensief.

Dat de eeuwfeestman Chéreau er pas bijkwam nadat Wolfgang zijn eerste keus Peter Stein de deur wees omdat deze aandrong op coupures in de Ring en ‘aanpassingen’ van Wagners theater, tekent intussen de onwrikbaarheid waarmee Bayreuth heeft vastgehouden aan de heiligheid van Wagners uitgangspunten.

Het mooie van ‘Bayreuth’ is dat het nog steeds bestaat. De tragiek is dat het als centrum van richtinggevend experiment is ingehaald door andere huizen en festivals. Daaraan heeft Wolfgang weinig kunnen veranderen, net als aan het feit dat ‘Oom Wolf’ (Hitler) weer steeds vaker op de kaft is komen te staan van boeken over Bayreuth (nu van historici als Brigitte Hamann en Jonathan Carr) – al het politieke en artistieke schoonmaakwerk van Wieland en Wolfgang ten spijt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden