ProfielDe staat van Arnhem

Arnhem had een rijk cultureel leven, tot de coronacrisis. Hoe gaat de stad wederopstaan?

Musis en Stadstheater directeur Hans Verbugt. Beeld Sanne Zurné

Cultuur wordt in Arnhem gekoesterd, maar de middelen zijn beperkt. ‘Ik heb ook 10 miljoen tekort op de jeugdzorg.’ 

Het onweer komt langzaam dichterbij. Wekelijks zit Hans de Vroome, de wethouder van Cultuur in Arnhem, aan tafel met een afvaardiging van de culturele instellingen in zijn stad en tot nog toe vertelden ze hem dat ze hun rekeningen nog konden betalen. ‘Met financiële prognoses in de hand zeggen ze: Hans, het gaat spannend worden in juni of juli.’

Wethouder cultuur in Arnhem: Hans de Vroome. Beeld Sanne Zurné

De D66-wethouder heeft het overgebracht aan zijn collega’s van GroenLinks, PvdA en VVD in het college. Samen met de burgemeester proberen ze zicht te krijgen op het ‘coronagat’ dat in de begroting wordt geslagen door de quarantaineperiode en de anderhalvemetermaatregelen.

‘Er is overal een rekenpartij aan de gang. Op hoeveel extra uitkeringen moeten we rekenen? Hoeveel miljoen hebben we gemist aan parkeeropbrengsten? Het wordt lastig, want wij waren al een redelijk armlastige gemeente. Ik heb ook de jeugdzorg in mijn portefeuille, en daar had ik al een tekort van 10 miljoen euro.’

De coronacrisis heeft de kunsten in grote financiële problemen gebracht, en die verdwijnen nog niet als op 1 juni de deuren van theaters, concertzalen, bioscopen en musea weer op een kier mogen. Met dertig bezoekers – en over een maand misschien met honderd – is het verdienmodel van de meeste instellingen kapot. Vandaar dat al heel snel in april alarm is geslagen: tot 1 juni loopt de culturele sector 969 miljoen euro aan omzet mis. Wie kan dat opvangen?

De zoektocht naar geld maakt sindsdien duidelijk hoe complex en versnipperd de financiering van kunst en cultuur in Nederland is geregeld. Het Rijk, de provincies, de gemeenten, de rijksfondsen, de particuliere fondsen, de ticketkopers, de sponsoren, de ‘Vrienden van’, de bezoekers die in de pauze een kop koffie drinken of een hebbedingetje kopen in de museumwinkel. Samen dragen ze het culturele leven – en samen moeten ze uitzoeken wie het coronaverlies voor zijn rekening neemt.

Vanzelf kijkt iedereen naar Den Haag. De minister van Cultuur, Ingrid van Engelshoven (D66), heeft 300 miljoen euro aan noodsteun gereserveerd, maar daarnaast keer op keer duidelijk gemaakt dat iedereen zijn steentje moet bijdragen. De vraag is hier wat een gemeente kan doen. De bevolking van cultuur voorzien is immers geen door het Rijk aan de gemeenten opgelegde taak, in tegenstelling tot het verlenen van zorg en het verstrekken van bijstandsuitkeringen.

Hoe moeilijk het ligt, laat Arnhem zien. Met ruim 160 duizend inwoners is het de dertiende stad van Nederland, maar het maakt wel trots deel uit van de informele G9-groep van gemeenten die het meest aan cultuur uitgeven. Jaarlijks verstrekt het ruim 31 miljoen euro subsidie. Maar wat kan het stadhuis doen als het kabinet na 1 juni de grote economische steunmaatregelen gaat afbouwen om ondernemers te laten wennen aan ‘het nieuwe normaal’? En hoe houden de culturele instellingen en kunstenaars de moed er in?

*

Het rijke culturele leven van Arnhem speelt zich af op een indrukwekkend kleine schaal. Filmhuis Focus, popzaal Luxor Live, kunstacademie Artez, bibliotheek Rozet, concertgebouw Musis, schouwburg Stadstheater, de vlakke-vloer-zalen van De Nieuwe Oost in Theater aan de Rijn, het tijdelijke onderkomen van Museum Arnhem in de Kerk, ze liggen allemaal op loopafstand van elkaar in het door de Tweede Wereldoorlog getekende stadscentrum.

Vrijwel de hele ‘keten’, zoals dat in kunstbeleidtermen heet, is er. Van studenten dans, mode, theater en muziek tot het landelijk gewaardeerde Toneelgroep Oostpool en de internationaal vermaarde kunstmanifestatie Sonsbeek. Van een klein cabaretpodium tot een concertgebouw met duizend stoelen.

Na de grote kunstbezuinigingen van 2010-2012 heeft Arnhem zich herpakt. Met ontslagronden, fusies en een bijkans historische samenwerking met Nijmeegse instellingen. Maar opvallend genoeg ook met door gemeente en provincie mogelijk gemaakte verbouwingen: vrijwel alle cultuurhuizen hebben er in de afgelopen tien jaar een doorgemaakt, of zitten er midden in. De coronacrisis raakt hier, in de hoofdstad van Gelderland, een cultureel leven dat juist weer in bloei kwam te staan.

Eve Hopkins, directeur Theater aan de Rijn en Nieuwe Oost in Arnhem.Beeld Sanne Zurné

‘We hadden net een geweldig jaar gedraaid’, zegt Eve Hopkins, directeur van productiehuis voor nieuwe makers De Nieuwe Oost. ‘In het voorjaar maakten we de jaarrekening voor 2019 op en we hadden veel meer eigen inkomsten dan gedacht. Nu vraag je je af: wanneer gaan we weer zo’n jaar meemaken?’

De Nieuwe Oost biedt theatermakers en andere kunstenaars aan het begin van hun carrière de ruimte om te experimenteren. Ze hebben onderdak in Theater aan de Rijn, waar twee zalen met 105 en 86 stoelen hun een podium bieden. Het pand is in 2016 verbouwd, met hergebruik van de houten vloeren uit de eveneens verbouwde concertzaal Musis. Het beschikt als een van de weinige theaters in Nederland over een ‘tension grid’, een soort strakgespannen vangnet dat het technici makkelijk maakt snel heen en weer te lopen tussen de toneellampen aan het plafond.

Theater aan de Rijn en De Nieuwe Oost (theaterexperiment).Beeld Melissa de Gier

Op de houten veranda van het theater ontving Hopkins vorige week een kring Arnhemse collega-directeuren en programmeurs. In de jaren tien zijn de lijntjes onder druk van de bezuinigingen kort geworden. Ze bespraken hoe ze elkaar vanaf 1 juni kunnen helpen met voorstellingen en exposities op pocketformaat. ‘De nieuwe werkelijkheid in een oud systeem proppen gaat niet. Alleen samen kun je het anders aanpakken.’

En dus willen ze onder de noemer #radicaallokaal op verschillende plekken in het centrum kleine voorstellingen houden voor tien tot vijftien bezoekers per keer. Publiek kan een strippenkaart kopen en een route langs de voorstellingen lopen. ‘We gaan het systeem kraken. De makers die meedoen krijgen hier een week de zaal voor korte optredens, waarbij ze ook experimenteren met het online toegankelijk maken van hun voorstelling. Het is een mengvorm, gevoed door de beperkingen van corona, die we blended practice noemen.’

De Nieuwe Oost krijgt sinds 2017 een belangrijk deel van zijn inkomsten van het Rijk: het is onderdeel van de Culturele Basisinfrastructuur (BIS). Of dat voor de komende vier jaar nog zo is, hoort het productiehuis al snel. De Raad voor Cultuur brengt donderdag 4 juni subsidieadviezen uit. Spannend, want als ze deze keer over de rand vallen, moet De Nieuwe Oost aankloppen bij provincie en gemeente en uit ervaring weet Hopkins dat het daar een stuk lastiger is als je geen goedkeuringsstempel uit Den Haag hebt.

Gemeenten hebben in het cultuurbestel vooral de rol van het gebouwenbeheer: ze zijn vaak de eigenaar van de panden waar concerten, voorstellingen en tentoonstellingen worden gehouden. Het in stand houden daarvan brengt ‘beschaving’ in de stad. En, zoals wethouder De Vroome het ook zegt: ‘Als wij een bruisend cultureel leven hebben, dan zijn wij een aantrekkelijke vestigingsstad. Ik kom ondernemers tegen op zoek naar een stad om hun kantoor te vestigen en die zeggen: ik heb een afdeling research & development met intelligente jongens en meisjes, en die moeten hier met plezier kunnen wonen. Als er niets te doen is, vestigen ze zich hier niet.’

De gebouwen zijn, in bestuurderstaal, een knop waar gemeenten aan kunnen draaien. Minister Van Engelshoven wees ze daar al vroeg in de coronacrisis op door te pleiten voor het opschorten van huur van gemeentelijke schouwburgen en repetitielokalen. Arnhem biedt dat ook aan, maar nog niemand heeft erom gevraagd, zegt De Vroome. Als het later in de zomer wel zover komt, wil hij naar uitstel van betalingen kijken. Maar van algehele huurkwijtschelding kan geen sprake zijn – al is dat het enige wat volgens de cultuursector echt helpt, omdat misgelopen omzet niet meer in te halen valt.

Wel heeft hij een pauze moeten inlassen in het hoognodige verbouwingsplan voor het vooroorlogse Stadstheater. In de grote zaal met meer dan zevenhonderd stoelen komt normaal het grote toneel, dans en cabaret voorbij. Het laat zien hoe de virusuitbraak het culturele leven van een provinciestad voor jaren kan gaan ontregelen.

‘Ik ben nagenoeg klaar met het plan voor de vernieuwbouw. Maar je kunt je misschien voorstellen dat mijn collega-wethouders zeiden: Hans, ben je wel goed bij je hoofd? We hebben een crisis, de stad staat in brand, er vallen veel te veel doden en jij gaat nu een cultuurpaleis voorstellen? Ik zei: ik vind het niet fijn dat jullie het een paleis noemen, maar ik begrijp wat jullie bedoelen. Daarom heb ik het plan maar even aangehouden.

‘Het komt terug op de agenda. Maar de vraag is hoe, wanneer en in welke variant. De schouwburg dondert straks om, dat is de discussie niet. Alleen, wat kun je in deze tijd? Want pas op: corona kost een paar stuivers. Het gaat de gemeente alles bij elkaar wel een bedrag met zeven posities voor de komma kosten. Serieus geld voor Arnhem. Dus daar moeten we wat langer over nadenken. ‘Tom Poes verzin een list!’ Nou heb ik hem wel vaker nodig, dus ik weet hem te vinden.’

Het stadstheater (schouwburg).Beeld Melissa de Gier

De strakke gevel van het Stadstheater is in 1938 opgetrokken uit hoge ramen, gele bakstenen en wit Silezisch graniet. Het is een wonder dat het de luchtbombardementen heeft overleefd waarmee de geallieerden zes jaar later de slag om Arnhem begonnen. Het zicht was slecht en tal van bommen troffen op 17 september 1944 niet de Duitse stellingen, maar de oude stad aan de Rijn en zijn bewoners.

Het was het eerste grote ontwerp van architect Frederik Brons. Bij de opening van het theater had hij de Arnhemsche Courant verteld dat hij het gebouw drie jaar eerder in zijn vrije tijd had getekend, naast zijn baan bij de gemeente. ‘Avond in, avond uit, zondagen door, vier maanden lang heb ik die zomer gewerkt, meestal zo tot 2, 3, 4 uur in de nacht. Dat was die zomer met de feesten in Sonsbeek, het was allemachtig heet. Dat was een hárde tijd…’

Toen de bommenwerpers van operatie Market Garden waren overgetrokken, ging Brons in de oorlogsdagen meteen zelf kijken of zijn schouwburg de vuurzee had doorstaan. Een vallend stuk puin trof hem. De 45-jarige architect overleefde het niet.

Arnhem.Beeld Melissa de Gier

De typische gevel van de Nieuwe Zakelijkheid staat er nog steeds, aan de Velperbinnensingel met lommerrijk uitzicht op de vijver in het Lauwerspark. Maar generaties aannemers hebben zich achter dat koele smoelwerk gestort op de foyers, zalen en toneeltoren. Het is soms nog maar moeilijk na te gaan uit welk decennium een lamp, een tapijt of een doorgang stamt, zegt directeur Hans Verbugt, terwijl hij voorgaat in het donkere, stille gebouw. De boel is zo vaak versteld en vermaakt, dat er een alomvattende renovatie moet komen, anders valt de zaak uit elkaar.

‘In januari hebben we nog onderdelen van de hijsinstallatie in de toneeltoren moeten vervangen. De bediening ervan was zo onbetrouwbaar geworden, dat we last minute een voorstelling hebben moeten afblazen. Als er geen nieuwe trekkenwand in was gegaan, hadden we dicht gemoeten.’

In het grootse bouwplan moet het pand niet alleen door de mangel – de stoelen zijn te krap, de kleedkamers roepen het Oostblok in de jaren vijftig in herinnering – het moet ook onderdak gaan bieden aan Introdans en Toneelgroep Oostpool. De twee rijksgesubsidieerde dans- en toneelgezelschappen kampen elders in de stad ook met gebrekkige huisvesting.

Het is een ambitieus plan, waar lang aan is geschaafd en eindeloos voor is gelobbyd. De kosten liggen nog niet helemaal vast: het bedrag 45 miljoen euro gaat rond, maar dat dekt ruwweg een casco verbouwing en dat is nog niet genoeg. Het gebouw is eigendom van de gemeente en het college van GroenLinks, PvdA, VVD en D66 zag bij zijn aantreden in 2018 de noodzaak van een drastische ingreep in en nam het op in het coalitieakkoord.

Musis (concertzaal).Beeld Melissa de Gier

Alles lag daarmee op koers om nog één keer toe te slaan in het moderniseren van het Arnhemse culturele leven. Immers, in 2017 was het verderop aan het Lauwerspark gelegen Musis, het huis van het Gelders Orkest, al succesvol verbouwd. Daarna is de programmering van de concertzaal verbreed en zijn de rode cijfers weggewerkt, zegt Hans Verbugt, die ook daar directeur is. De twee instellingen zijn al jaren geleden samengevoegd en vormen het fundament van het kunstleven in Arnhem, zoals dat in de 19de eeuw is gelegd door gefortuneerde kolonialen die na terugkeer uit Indië neerstreken in Arnhem, het chique ‘Haagje van het Oosten’.

Dus ja, zegt Verbugt, dat de nieuwbouwplannen vertraagd zijn, komt aan als een mokerslag.

Het grootste gevaar is nu dat de onzekerheid omslaat in verlamming. ‘Je zou bijna vergeten waar we mee bezig waren. Sinds ik hier tweeënhalf jaar geleden begon, werken we met een vernieuwde ploeg aan het binnenhalen van nieuw publiek. Met Introdans en Oostpool denken we na over het theater van de toekomst. In snel tempo waren we Musis en het Stadstheater aan het heruitvinden. De coronacrisis gaat een keer voorbij zijn – ook als het nog twee jaar duurt – en we moeten door met dat nieuwe elan.’

Open gaan heeft voor het Stadstheater geen zin, met dertig of honderd bezoekers. In de grote ouderwetse bonbonnièrezaal passen er wel 735, op de stoeltjes met bekleding van blauw velours. Met Introdans en Oostpool werkt Verbugt aan plannen om hun vanaf september de zaal ter beschikking te stellen en meerdere voorstellingen per dag of avond te maken voor een veilige publieksopstelling – een normale programmering met rondreizende gezelschappen is tegen die tijd toch minder goed mogelijk. Bovendien: ‘Het kunstleven zal de komende tijd lokaler van aard zijn. Reizen is moeilijk, financiële middelen zijn beperkt en we moeten elkaar in de stad helpen.’

*

Saskia Bak, directeur Museum Arnhem.Beeld Sanne Zurné

Het vasthouden van de goede spirit is net iets makkelijker voor Saskia Bak, directeur van Museum Arnhem, dat sinds 1920 een hoeksteen is van het plaatselijke kunstleven met een collectie van moderne kunst en lokaal erfgoed. De verbouwing van het 19de-eeuwse pand aan de oever van de Rijn was net een maand begonnen toen de musea in de rest van Nederland op slot gingen.

Het aanbestedingstraject liep nogal stroef, met jarenlange vertraging. Geen leuke tijd, maar achteraf toch een geluk, zegt Bak. ‘Anders waren we nu net opengegaan, en was het heel moeilijk geweest de opwinding die je op zo’n moment wilt vast te houden.’ Terwijl de verbouwing doorgaat – ‘de aannemer werkt met lokaal personeel’ – kan het museumteam rustig verder werken aan de inrichting tot aan de heropening in 2022.

Museum Arnhem (in verbouwing).Beeld Melissa de Gier

Wel runt Museum Arnhem tijdelijke exposities van hedendaagse kunst in ‘de Kerk’, en zo draait Bak ook mee met #radicaallokaal. De tentoonstellingsruimte in de oude Walburgiskerk is toch al gehuurd en kan ook voor performances van jonge makers worden gebruikt.

Als expositieruimte De Kerk in Arnhem (aan het Sint Walburgsplein) woensdag weer open gaat, loop je recht af op Het volk der introverten, dat de Arnhemse kunstenaar Mirthe Dokter met stadsgenoten maakte tijdens de quarantaine. Ze bezorgde pakjes klei bij mensen thuis en vroeg hun een gezicht met gesloten ogen te boetseren. Het idee dateerde van voor corona, maar verbeeldt nu prachtig een tijd die velen dwong bij zichzelf naar binnen te kijken.

‘Nu het museum dicht is kunnen we experimenteren, en daar is in Arnhem een publiek voor. Net als het groen van de natuur hoort cultuur er hier bij. We zijn ook een project gestart in de zorg, om te kijken of we met voorwerpen uit de kunst- en erfgoedcollectie in verzorgingshuizen gesprekken met bewoners op gang kunnen helpen. Bijvoorbeeld een schilderij van de Eusebiuskerk na de bombardementen, of een schaalmodel van een trolleybus.

Eusebiuskerk.Beeld Melissa de Gier

‘We betrekken daar mbo-studenten verpleegkunde bij, en via een welzijnsorganisatie ook gepensioneerden die een zinvolle besteding van hun tijd zoeken. Als legosteentjes koppelen we al die groepen aan elkaar, zodat het ook gaat renderen. Dat is natuurlijk waar een museum over moet gaan: waarde creëren voor mensen.’

Het valt op: Arnhemmers mogen dan zo graag klagen en zeuren dat ze er met nuilen een eigen woord voor hebben verzonnen, de hoofdrolspelers in het culturele leven hebben de hoop nog niet verloren. Het contact met de wethouder van Cultuur is goed, zeggen ze allemaal.

‘Ik vind de 300 miljoen voor cultuur van het Rijk een eerste stap in de goede richting, maar we zijn er nog niet’, zegt De Vroome. ‘Ik laat het eerst daar in Den Haag uitkristalliseren. Aan het eind kan het dan best zijn dat er voor Arnhem een bedrag voor cultuur overschiet van zes posities voor de komma. Natuurlijk ga ik kijken wat ik dan kan doen, daarvoor zijn de kunstinstellingen me hier veel te lief.’

In het Theater aan de Rijn wordt voor het eerst in maanden voorzichtig weer gerepeteerd; in de Kerk staan ze klaar om de beschermende folie van de kunstwerken af te halen. De wederopbouw van het culturele leven gaat voetje voor voetje beginnen. Maar hoe het gaat als het onweer in de loop van de zomer losbarst, weet nog niemand.

Beeld Sanne Zurné

Voor de bovenstaande foto verzamelde fotograaf Sanne Zurné theatermakers die verbonden zijn aan het Arnhemse productiehuis De Nieuwe Oost. De anderhalvemeter-regel die geldt in de bestrijding van het coronavirus, maakte het poseren tot een puzzel. Zurné fotografeerde de makers los van elkaar op de plek waar ze ook in het uiteindelijk beeld liggen. Naderhand legde ze hen digitaal aan elkaar om de letter V te maken. Het is dus een samengestelde foto.    

Lees verder 

Het kabinet is woensdag gemeenten en provincies te hulp geschoten met een noodpakket van 566 miljoen euro. Van dat bedrag is 60 miljoen bestemd voor bibliotheken, muziekscholen, popzalen, musea en schouwburgen die onder verantwoordelijkheid vallen van de 355 gemeente- en 12 provinciebesturen. Hoe die pot precies wordt verdeeld, en hoeveel er dus in Arnhem terecht komt, is nog niet te zeggen.

Net als in Arnhem leeft ook in Eindhoven en Leiden het idee dat het culturele leven door de coronacrisis lokaler geworteld zal raken. We schreven er eerder dit over: na decennia van culturele globalisering lijkt het erop dat de kunsten nu een tegengestelde beweging moeten maken

Ook de filmindustrie weet Arnhem te vinden: tijdens de quarantaine werd in een verbouwde garage hard gewerkt aan de animatiefilm De wraak van Knor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden