Aristotele

De intellectuele moed waarmee Aristoteles de fundamenten van een rechtvaardige samenleving onderzoekt, blijft bewonderenswaardig

Politiek bedrijven is macht uitoefenen, beslissingen nemen over de toedeling van schaarse middelen, een efficiënt overheidsapparaat draaiende houden, toezien op de rechtsstaat en, in noodgevallen, oorlogvoeren.

We worden doorgaans zozeer in beslag genomen door de verschijningsvormen van politiek dat we uit het oog verliezen wat het doel ervan zou moeten zijn. Dat is immers niet de macht zelf, noch rijkdom of efficiency, maar de bevordering van het goede leven voor een zo groot mogelijke groep burgers. In de Declaration of Independence van 4 juli 1776 verklaarden afgevaardigden van de dertien Verenigde Staten dat alle mensen van nature gelijk zijn en dat de Schepper hun onvervreemdbare rechten heeft toegekend, waaronder 'Life, Liberty and the Pursuit of Happiness'. Dat is een filosofische stellingname met grote implicaties voor de praktijk van de politiek.

Een van de meest diepgravende en genuanceerde boeken over dit onderwerp is de Politica van Aristoteles (384-322 v. Chr.). Deze grondlegger van de westerse wetenschapsbeoefening verdeelde zijn aandacht over allerlei terreinen, waarbij hij nooit de maatschappelijke context uit het oog verloor. De mens is erop ingesteld te streven naar een succesvol leven: de Griekse term is eudaimonia, wat doorgaans met 'geluk' wordt vertaald.

Wat de mens van het dier onderscheidt, is zijn vermogen tot rationeel denken, dus daarin is het dat hij kan excelleren. De succesvolste mens is een denker. Maar Aristoteles beseft dat niet iedereen zijn leven aan filosoferen wenst te besteden, bovendien behoeft ook de onthechte intellectueel een gemeenschap waarin zijn kennis en wijsheid zijn ingebed. En wie zou beter aan het tot stand komen van zo'n samenleving kunnen bijdragen dan de filosoof zelf? Ook hij is, net als zijn soortgenoten, een zoön politikon, een diersoort die het best gedijt binnen een polis.

In de Politica onderzoekt Aristoteles het wezen van de polis. Kenmerkend voor zijn methode is een verbazingwekkend heldere combinatie van, enerzijds, deductie op grond van aannemelijke axioma's en, anderzijds, de degelijke empirie van iemand die data verzamelt en rubriceert.

Al even kenmerkend is de essayistische opzet van het geheel, want de op naam van Aristoteles overgeleverde werken zijn geen gave producten, maar voorlopige versies waarin de denker niet schroomt zijpaden in te slaan of eerdere voorstellen te herzien. Dat maakt de lectuur tot een avontuur, want het lijkt of je getuige bent van het denkproces.

Volgens Aristoteles is de polis een overzichtelijke gemeenschap die in haar eigen onderhoud kan voorzien en gericht is op maximale eudaimonia van haar burgers. Daaronder verstaat hij politiek actieve volwassen mannen, want vrouwen, kinderen en slaven worden geacht geen verantwoordelijkheid te kunnen dragen. Over de verdeling van macht huldigt Aristoteles een afstandelijke visie. Monarchie, aristocratie en democratie hebben alle drie hun waardevolle aspecten, zolang de rechtsstaat maar gewaarborgd is en er geen vormen van dictatuur ontstaan, noch van een kleine minderheid, noch van de grote massa.

De burgers moeten zich cultureel en intellectueel kunnen ontplooien, hetgeen een rijk onderwijsprogramma veronderstelt. Omdat boeren en handwerkslieden geen tijd hebben om zich aan filosofische problemen of staatszaken te wijden, wil Aristoteles hun liever geen politieke bevoegdheden toekennen. En het spreekt vanzelf dat niet-Grieken te weinig vrijheidszin koesteren om als politieke dieren serieus te worden genomen. De ideale samenleving, die hij politeia noemt, heeft dan ook alleen op Griekse bodem kans van slagen.

Het is duidelijk dat de Politica een tijdgebonden boek is, maar de intellectuele moed waarmee Aristoteles de fundamenten van de rechtvaardige samenleving onderzoekt, is leerzaam en bewonderenswaardig. De uitstekende vertaling is toegankelijk gemaakt met een beknopte inleiding, een glossarium, twee regi

sters en een bibliografie. Verplichte kost voor burgers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden