Apocalyps onder controle

Hoe overleef je een rampenfilm? De Volkskrant presenteert zeven behulpzame rampenfilmwetten. U kunt ze testen met The Wave, die vandaag in première gaat.

The Day After Tomorrow.

Wat ligt het dorp Geiranger er toch schitterend bij, aan een van de mooiste fjorden van Noorwegen. Geen wonder dat hier honderdduizenden toeristen per jaar komen. Wel is het een tikje verontrustend dat elke prachtlocatie in The Wave, een film die zich afspeelt in Geiranger, wordt geïntroduceerd met een getal: het aantal meters onder zeeniveau. En waarom vliegen de vogels er zo opgewonden vandoor? De componist van de film lijkt het ook niet te vertrouwen. Steeds onheilspellender klinkt de muziek. Kraakt daar soms iets, in de verte?

The Wave is, zo blijkt al snel, een rechtgeaarde rampenfilm. De inwoners en toeristen van Geiranger hangt iets vreselijks boven het hoofd. De berg Åkneset, bij de ingang van de Geirangerfjord, is instabiel en kan elk moment instorten, met een 80 meter hoge tsunami tot gevolg. Dat is griezelig, maar gelukkig leveren rampenfilms betrouwbare handvatten om de spanning de baas te blijven.

In geen enkel ander genre zijn de clichés zo hardnekkig ingebakken, en zo welkom. De formules van de rampenfilm vormen een geruststellend anker in verhalen vol chaos en destructie. Al sinds de bloeiperiode van het genre in de jaren zeventig - met klassiekers als The Poseidon Adventure en The Towering Inferno - liggen de regels vast. Dat lijkt saai, maar het is heerlijk; een rampenfilm hoort niet te verrassen, maar moet bezweren. Sluimerende angsten en heimelijke verwoestingsfantasieën worden door films als 2012, Deep Impact, Dante's Peak en The Core gekanaliseerd.

Of de bedreiging nu van een tsunami, meteorietinslag, vulkaanuitbarsting of aardbeving komt, het is fijn te weten dat er te midden van de ravage een held zal opstaan, trauma's zullen worden overwonnen en gezinnen herenigd. De Noorse regisseur Roar Uthaug is zich daar met The Wave goed van bewust. Talloze Hollywood-rampenfilms vormden de blauwdruk voor zijn Europese versie, die zich trouw aan de belangrijkste richtlijnen houdt. Het levert een aantal nuttige lessen op voor wie een rampenfilm wil overleven.

Tekst gaat verder onder de video.

1 Let op signalen uit de natuur

Zelfs de meest onvoorziene aardbeving komt in een rampenfilm niet zonder waarschuwing. Een vreemde gloed in de lucht, een windvlaag die uit het niets opsteekt; aan de meeste mensen zijn dergelijke voortekenen niet besteed, maar dieren hebben een beter ontwikkeld instinct. Wanneer honden gaan janken en katten de benen nemen, is het dus zeker dat er iets verschrikkelijks te gebeuren staat. Vrijwel geen rampenfilm stelt het in de eerste, ogenschijnlijk nog idyllische scènes zonder onheilspellend geritsel van boombladeren en of nerveuze dieren.

2 Luister naar de man/vrouw met het voorgevoel

Heeft dan geen mens iets in de gaten? Jawel, één persoon voelt aan zijn water dat het misgaat. Hij of zij, meestal een wetenschapper, ziet plotseling een patroon, interpreteert data anders dan al zijn collega's of krijgt zomaar een heldere ingeving. Daarmee is de wereld nog niet gered. Onvermijdelijk treedt het Cassandrasyndroom in werking: niemand neemt de onheilsbrenger serieus. In The Wave is het de geoloog Kristian die zijn meerderen maar niet kan overtuigen van zijn ideeën. In The Day After Tomorrow vindt een verontruste klimatoloog nauwelijks gehoor, terwijl in de recente rampenfilm San Andreas een aardbevingsdeskundige nét iets te laat het keiharde bewijs voor zijn theorie vindt. De functie van deze roepende in de woestijn is duidelijk: wanneer later in de film de doden bij bosjes vallen, voelt dat iets minder ongemakkelijk. Hadden die ongelovigen maar moeten luisteren.

The Day After Tomorrow.

3 Speel een hoofdrol

Dat er doden vallen, en veel ook, is een gegeven in de rampenfilm. Het is onrechtvaardig, maar in dit genre doet slechts een handjevol personages ertoe: de held en degenen die hij probeert te redden: meestal zijn dochter, zoon en (ex-)vrouw, soms ook de hond of een goede buurman. Alle anderen (en vooral de nieuwe vriend van de ex-vrouw) kunnen zomaar getroffen worden door een instortend gebouw of in een aardspleet verdwijnen. Wie in een rampenfilm wil overleven, kan dus maar beter zo dicht mogelijk bij de hoofdpersoon staan. Wordt een personage pas halverwege de film geïntroduceerd, dan kan hij het wel schudden. Een heroïsche dood is dan de gunstigste optie, zoals een behulpzame vrouw overkomt in The Wave; zij geeft haar leven voor een ander. Ook een romantisch heengaan behoort tot de mogelijkheden, bewijst een ouder, verliefd echtpaar in San Andreas. De twee zijn nog maar een paar seconden in beeld wanneer ze, innig verstrengeld, een muur van water op zich zien afkomen.

The Wave.

4 Blijf thuis

Dat oudere echtpaar maakte een cruciale fout: ze bewonderden de Golden Gate-brug in San Francisco. In een rampenfilm is er geen slechtere plek om te verblijven, of het moet het Vrijheidsbeeld in New York zijn. De natuur is onverschillig, zou je denken, maar dat gaat in deze films niet op. Opvallend vaak heeft een vloedgolf, aardbeving of cycloon het voorzien op de belangrijkste trekpleisters en monumenten. Toeristen zijn de klos.

The Day After Tomorrow. Beeld ap

5 Wees punctueel

De beste rampenfilms verbeelden een fictieve catastrofe die op zijn minst een flinter aan wetenschappelijke onderbouwing kent. Klimaatverandering, breuklijnen en beweeglijke bergen zijn reële fenomenen; de rampenfilm gaat ermee aan de haal en verbeeldt het gruwelijkste scenario dat eruit kan voortvloeien. Om de flirt met de wetenschap goed zichtbaar te maken, gebruiken filmmakers een aantal vaste attributen. Computerschermen met grafieken die diep in het rood gaan, alarmerende metingen met veel gepiep en geflikker, plus natuurlijk de onmisbare tijdklok die aangeeft hoe lang het nog duurt voordat alles eraan gaat. In The Wave heeft de bevolking van Geiranger precies tien minuten om zich uit de voeten te maken. Wie slim is, heeft altijd een stopwatch bij de hand.

The Day After Tomorrow.

6 Bereid je voor op een duivels dilemma

Geen rampenfilm kan zonder tragische keuzes. Als de Apocalyps nadert, red je dan je collega of vergroot je liever je eigen overlevingskansen? De beslissing moet in een fractie van een seconde genomen worden, maar kan grote gevolgen hebben. Wie uit eigenbelang handelt, wordt doorgaans snel gestraft en belandt zonder pardon onder een door tornado's in de lucht geslingerde container. In The Wave zijn de keuzen die Kristian moet maken vooral van belang voor zijn familieleden. Neemt hij de weg naar beneden, waar zijn vrouw en zoon in gevaar zijn, of probeert hij zijn dochtertje en zichzelf naar hoger gebied te brengen? Zelfs een held kan het nooit helemaal goed doen - al krijgt hij doorgaans wel een herkansing.

The Day After Tomorrow.

7 Houd moed

Want hoe slecht het er allemaal ook uitziet, opgeven is geen optie in de rampenfilm. De grenzen van het waarschijnlijke worden hier net iets verder opgerekt dan in het doorsnee-actiespektakel. Hoe meer slachtoffers er vallen, hoe belangrijker het wordt die ene geliefde te redden, is de vuistregel, maar dat gaat natuurlijk niet zonder slag of stoot. Daarom bevat The Wave een cruciale scène die eerder al in films als San Andreas, The Impossible en The Abyss te zien was. De strekking: denk niet te snel dat iemand dood is. Blijf kalm en blijf reanimeren.

Dante's Peak.

Hoe groter de verwoesting

De vroegste rampenfilms dateren uit de begintijd van de cinema. Hollywood maakte het genre groot, maar de populariteit fluctueerde. De jaren zeventig waren hoogtijdagen, daarna doofde de belangstelling uit, om met de opkomst van digitale effecten een nieuwe impuls te krijgen. Sinds de jaren negentig lijkt het devies: hoe groter de verwoesting, hoe beter - met dank aan spierballenregisseurs als Roland Emmerich en Michael Bay.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden