Antiheldendaad

'Ik wilde geen film maken die het publiek kalmeert, ik wil ontregelen en verwarren'

De bizarre geschiedenis van een Duitse ­soldaat die zich voordeed als officier en zo bijna tweehonderd mensen liet ombrengen, ­inspireerde Robert Schwentke tot een film waarin nu eens de dader centraal staat.

Der Hauptmann Beeld RV

‘Wat zou ík hebben gedaan?’ Dat, zegt regisseur Robert Schwentke, is de centrale vraag voor de kijker van Der Hauptmann, zijn film over een Duitse deserteur die weet te overleven door een gevonden officiersuniform aan te trekken en zich voor te doen als volleerd nazi. Dan moet die kijker natuurlijk niet halverwege al de zaal verlaten, zoals een deel van de bezoekers van de Volkskrantdag op het Rotterdamse filmfestival, waar Der Hauptmann afgelopen februari in voorpremière te zien was. Want dat ging niet: zomaar even de oorlog uitlopen. Al is de reactie voorstelbaar: Der Hauptmann is een ongemakkelijke en groteske – maar wel historisch correct groteske – helletocht door het Duitsland van de laatste oorlogsmaand, april 1945. Schwentke spaart de kijker niet, zelfs al filmt hij in zwart-wit, zodat de gruwelen niet té bloederig ogen.

‘Ik ken slechts twee Duitse films van ná de oorlog die verteld zijn vanuit het perspectief van de daders’, zegt de 49-jarige regisseur, die in Stuttgart opgroeide, emplooi vond in Hollywood en enkele studiofilms op zijn naam heeft staan, waaronder de thriller Flightplan (2005), met Jodie Foster, en de spionnenfarce Red (2010), met Helen Mirren en John Malkovich. ‘Dat is opmerkelijk, toch? Zeker als je weet hoeveel Duitse films er bestaan over helden in het Derde Rijk. Het is interessant de daderzijde te belichten. Ik wilde geen film maken die het publiek kalmeert, ik wil ontregelen en verwarren.’

Schwentke baseerde zijn film op de waargebeurde geschiedenis van Willi Herold, de 19-jarige Duitse soldaat die zonder eenheid rondzwierf, een uniform van een veelgedecoreerde Luftwaffe-kapitein aantrok en rondbazuinde dat hij speciale orders van de Führer had. Herold voerde een troep losgeslagen soldaten aan en liet grote groepen gevangenen executeren in het werkkamp Aschendorfermoor, vlak over de grens bij Groningen. In Der Hauptmann vangt zijn maskerade aan als pure overlevingstactiek: Herold (acteur Max Hubacher) wordt aangezien voor deserteur en opgejaagd door zijn Duitse collega’s. Hij móét zich wel vermommen als commandant, maar gaat verbijsterend ver in zijn rol als blaffende leider.

Der Hauptmann Beeld RV

‘Middels de figuur Willi Herold toon ik iets van de dynamische structuur van het nationaalsocialisme, het gaat me niet om degenen die de beslissingen namen, maar over de derde, vierde en vijfde rij daders, het militaire voetvolk dat het systeem in werking hield. Als Duitser groeide ik op met wat je een nationale mythe kunt noemen: die van een schone Wehrmacht. De gewone’ Duitse soldaten zouden zich, anders dan de SSers, niet schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden. Pas in de jaren negentig kantelde dat besef, toen er in Duitsland een grote tentoonstelling rondreisde over de Wehrmacht, die helemaal niet schoon bleek, eerder het tegenovergestelde. Toen moesten we ons verzoenen met het feit dat het kwaad níét werd gedreven door ideologie, dat de ideologie in de Tweede Wereldoorlog slechts een katalysator was voor iets aangeborens in de mens. Toch geloven veel mensen nog altijd in die schone-Wehrmachtmythe.’

Meer dan over de persoon Herold gaat Der Hauptmann over zijn kostuum  het naziuniform dat verwachtingen schept en zijn drager mogelijkheden biedt, zeker tot wangedrag, maar de drager ook insnoert: wie zich zo uitdost, moet wel autoritair zijn, of wreed. ‘We hadden het daar veel over, met de acteurs op de set: wat het met je doet. Wat het betekent als iedereen in je omgeving zich ineens zeer dienstbaar opstelt, als je van de opgejaagde ineens de jager bent. Misschien is het ook iets kenmerkend Duits om een uniform zó veel autoriteit toe te dichten, iets in de Duitse psyche.’

Voor zover bekend was de echte Herold niet ideologisch gemotiveerd. ‘Ik zou hem een onbetrouwbare verteller noemen, op zijn minst. We weten niet zeker hoe hij aan dat uniform kwam – gevonden bij een verlaten auto, zei hij zelf. Maar vergeet niet: er zijn wel degelijk personages in mijn film, soldaten, die door zijn vermomming heen zien. Alleen: het maakt ze niet uit, zo lang de Hauptmann maar doet wat hun uitkomt.’

Zowel de Duitsers als de geallieerden arresteerden én berechtten de nep-Hauptmann; daarvan bestaat veel archiefmateriaal. ‘Delen uit de rechtszaak heb ik letterlijk overgenomen in de dialoog. Ook alles in het kamp is zoals het echt is gegaan. Ik had het niet kunnen verzinnen.’

Schwentke nam zijn film in Duitsland op, de gesproken taal is Duits. ‘Ik denk dat het gevaarlijk was geweest om dit niet in het Duits te doen. Dubbelhartig, oneerlijk en vreemd. Een film over een totalitair systeem vereist ook een zekere totalitaire taal – dat valt niet te scheiden. De frasering van het Duits, of de typisch Duitse eufemismen zijn daarbij heel belangrijk. Die laag kun je niet zomaar weghalen.’

Hij is zelf geen groot liefhebber van historisch drama. ‘Vaak, met name in Duitsland, wordt verondersteld dat zolang de kostuums en de aankleding maar historisch correct zijn, het tijdsbeeld ook wel klopt. Dat is een naïeve gedachte, of zelfs een gevaarlijk waanidee.’

Toen Schwentke zijn filmplan voorstelde bij Duitse filminvesteerders en fondsen, reageerde lang niet iedereen enthousiast. ‘Misschien moet je dit maar niet maken, zeiden ze. Er kwamen tegenstanders: mensen die de film actief probeerden te ondermijnen. Maar we kregen ook steun, soms van hogerop. Mensen die zeiden: het is tijd voor een film als Der Hauptmann.’

Der Hauptmann is gebaseerd op een ware geschiedenis: de 19-jarige schoorsteenveger en parachutist Willi Herold (1925-1946) gaf zich in de laatste oorlogsmaand uit voor een hoge officier, door het uniform van een hauptmann van de Luftwaffe aan te trekken. De nepofficier liet in een werkkamp vlak over de grens bij Groningen ruim 170 gevangenen executeren en doodde later nog een vijftal Groningse verzetsstrijders. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.