Film Idfa

Anniversary of the Revolution, de debuutfilm (uit 1918) van Dziga Vertov, werd gerestaureerd en gaat in première op het Idfa

Anniversary of the Revolution maakt óók indruk omdat hij, honderd jaar oud, gerestaureerd is in zijn volledige, twee uur durende vorm. 

Anniversary of the Revolution.

Daar staat hij, in hoogsteigen persoon: Vladimir Lenin, vader van de Russische Revolutie. Dziga Vertovs precies honderd jaar oude Anniversary of the Revolution is al dik een uur bezig wanneer we hem te zien krijgen. Na talrijke massascènes spitst de film zich toe op deze ene man - een ontstellend ‘normaal’ portret, ook wanneer de cinematograaf niet tevreden lijkt met de opstelling, enkele stappen achteruit gaat en Lenin op een afstandje filmt. Lenin wordt er alleen maar iconischer van.

Een ontdekking van formaat is het, dit lange tijd verloren gewaande, twee uur durende epos over de geboorte van Sovjet-Rusland. Het was het regiedebuut van de avant-gardistische filmer Dziga Vertov (1896-1954), die de film in slechts enkele weken samenstelde uit talrijke nieuwsreportages, door anderen gedraaid in een periode van twee jaar. De film, die op het Idfa in wereldpremière gaat, is volgens het festival zelf vermoedelijk de eerste lange documentaire; tot dan duurde een non-fictiefilm doorgaans niet langer dan een half uur. 

Tot voor kort waren van Anniversary of the Revolution slechts 12 minuten bekend. Fragmenten kregen een tweede leven als bioscoopjournaal of werden door Vertov en anderen hergebruikt in nieuwe films, maar hoe de complete film eruitzag was een raadsel. Vertov maakte hem ter gelegenheid van de eerste verjaardag van de Oktoberrevolutie; toen de film zijn actualiteitswaarde eenmaal verloor, verdween hij geruisloos in de archieven, niet in de laatste plaats omdat Vertov Leon Trotski een grote rol had toebedeeld. Die werd eind jaren twintig uitgespuwd door Stalins regime en uit de Sovjet-geschiedenis gewist.

Filmhistoricus en -restaurateur Nikolaj Izvolov slaagde erin de film te restaureren, na maandenlang detectivewerk in archieven. Dat hij dat werk kon verrichten dankt Izvolov naar eigen zeggen aan collega Svetlana Isjevskaja: in de zomer van 2017 vond zij in het Russische Staatsarchief voor Literatuur en Kunst, en meer in het bijzonder in de nalatenschap van dichter Vladimir Majakovski, een overzicht van alle 242 tussentitels van de film. Die vertellen steeds wat er in de volgende beelden te zien is: ‘De voorlopige regering vindt een nieuw middel in de strijd tegen het proletariaat’, bijvoorbeeld, of: ‘Onder de matrozen heerste een vrolijke stemming.’

Anniversary of the Revolution.

Met deze beschrijvingen als leidraad gingen Izvolov en zijn team in de winter van vorig jaar op zoek naar de bijbehorende filmfragmenten, die ze vrijwel allemaal wisten te vinden. De restauratie werd augustus dit jaar voltooid in het Russische Staatsarchief voor Documentaire Film en Fotografie in Krasnogorsk.

Nu de film weer compleet te zien valt, inclusief de scènes met de later verguisde Trotski, is het vooral de volledigheid die indruk maakt. Van massale volksprotesten in Sint-Petersburg tot de Russische Burgeroorlog (1917-1922), van het einde van de voorlopige regering tot het in werking treden van de eerste collectieve boerderijen: het zit er allemaal in, al blijft de actie vaak grotendeels buiten beeld en zijn het vooral de aanloop naar of nasleep van bepaalde gebeurtenissen die Vertov laat zien. Begrijpelijk: met de logge camera’s uit die tijd rende je nu eenmaal niet zomaar de barricades op.

‘Bovendien’, licht Izvolov per e-mail toe, ‘moet je je realiseren dat veel historische mijlpalen, zoals de bestorming van het Winterpaleis, ’s nachts plaatsvonden, en dus niet vastgelegd konden worden met de apparatuur van toen’, aldus Izvolov. ‘Vertov moest kiezen uit het materiaal dat hem werd aangereikt, en stelde daarmee zijn eigen blik op de revolutie samen.’

Het is fascinerend te beseffen dat de geboorte van Sovjet-Rusland nog in volle gang was toen Vertov Anniversary of the Revolution maakte. Alleen al het feit dat de film min of meer zomaar in het niets ophoudt, zonder keurig afgerond einde, illustreert hoe dicht Vertov op de actualiteit zat. Sommige beelden springen eruit, tussen de talloze massascènes en militaire parades. Een verkoold lijk, als gruwelijke herinnering aan een gevecht. Soldaten die als een stippellijn over de Russische heuvels trekken. Mannen van het Rode Leger die zich na de verovering van Kazan op het marktplein van de stad breed lachend door inwoners laten knippen.

Anniversary of the Revolution.

Na zijn première in november 1918 werd de film vertoond in de dertig steden die reeds deel uitmaakten van de Sovjet-Unie. Vertov nam in 1920 bovendien een kopie mee als passagier op een propagandatrein, die Rusland doorkruiste om onder meer via kunst en cultuur het communistische gedachtengoed te verspreiden. Miljoenen mensen moeten de film hebben gezien voordat hij uit beeld raakte.

Met een hedendaagse blik is het misschien niet zo makkelijk om te zien wat Anniversary of the Revolution zo bijzonder maakt. Qua experimenteerdrift lijkt de nogal statisch gefotografeerde film lichtjaren verwijderd van De man met de camera (1929), Vertovs virtuoos gemonteerde, avantgardistische kijk op het alledaagse Russische leven. Maar zo moet je het volgens Izvolov niet zien. ‘Ook met deze film toont Vertov zich     een volbloed ontdekker. Niemand vóór Vertov had zo’n lange, epische documentaire gemaakt; niemand die hem kon vertellen wat de regels voor een dergelijke film waren.’

Dus moest Vertov die regels min of meer zelf uitvinden. Izvolov: ‘Man met de camera is een experiment in de taal van film. Anniversary of the Revolution zoekt naar nieuwe, grootschalige manieren om de geschiedenis te vertellen.’

Idfa on stage

Dziga Vertovs Anniversary of the Revolution maakt deel uit van het programma Idfa on Stage: vier documentaires samen met podiumkunst in vier voorstellingen. Anniversary of the Revolution wordt vertoond met een speciaal voor deze gelegenheid opgezette muzikale begeleiding. De film zal live worden voorzien van muziek van componisten als Sjostakovitsj en Prokofjev, maar ook van volksdeuntjes en een enkel revolutionair lied. De Moskouse electronica-artiest Kate NV levert eveneens een bijdrage. Bass Beek, die de soundtrack samenstelt, laat zich vooral leiden door de hoop die uit de beelden spreekt. ‘We weten hoe het met de Sovjet-Unie is afgelopen. Ik heb daarom geen zin met nadrukkelijk commentaar op de beelden te komen. Ze moeten voor zich kunnen spreken, dus lassen we telkens lange stiltes in.’

De man met de camera

Dziga Vertov: in het Oekraïens betekent het zoveel als draaitol. Een beter pseudoniem had Sovjet-filmpionier David Abelevich Kaufman (1896-1954) niet kunnen kiezen. In zijn (propagandistische) documentaire werk zocht hij onvermoeibaar naar de mogelijkheden van het filmmedium, met duizelingwekkend resultaat. Vertov geloofde dat film de realiteit op zijn staart kan trappen zoals het blote oog dat nooit vermag, bijvoorbeeld door de ritmische afwisseling van close-ups en totaalshots, met over elkaar geschoven beeldlagen, met splitscreen en animaties. Geen wonder dat hij zijn 23 experimentele bioscoopjournaals de naam Kino-Pravda (‘Film-waarheid’) meegaf, terwijl hij in zijn zeer invloedrijke manifesten en filmtheoretische geschriften het concept Kino-Glaz muntte: het Film-oog, oftewel de verregaande versmelting van het menselijke perspectief met de puur filmische blik. In zijn werk kwam hij alsmaar dichter bij dat ideaal, met De man met de camera (1929) als hoogtepunt: een caleidoscopisch verslag van het alledaagse leven in drie Russische steden, zinderend gemonteerd en opwindend als een achtbaanrit. De man met de camera, dat in 2014 door het Britse filmtijdschrift Sight & Sound werd uitgeroepen tot beste documentaire ooit en in de algemene filmranglijst van datzelfde blad op nummer 8 staat, is een film zonder de ballast van een verhaal, zonder hoofdpersonages en zonder tussentitels: de op elkaar knallende en overlappende beelden en hun ritmes moeten voor zich spreken. In de jaren dertig experimenteerde Vertov minstens zo geïnspireerd met de verhouding tussen beeld en geluid, maar toen Stalin aan alle Sovjet-kunst het socialistisch-realistische model oplegde, was er voor Vertovs experimenteerdrift geen plaats meer. Aan het einde van zijn loopbaan maakte hij weer conventionele bioscoopjournaals, om op 58-jarige leeftijd in Moskou te overlijden aan kanker. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.