boekeninterview

Anjet Daanje: ‘Een boek moet op zichzelf staan. Maar tegenwoordig gaat het meer en meer om de schrijver’

De mensen mogen best weten wie Anjet Daanje is, maar veel liever heeft zij het over haar boeken. Na het enorme succes van De herinnerde soldaat stapte de schrijver opnieuw in het verleden, geïnspireerd door de Brontë-zusjes.

Laura de Jong
Anjet Daanje: ‘Werk en leven zijn bij mij niet gescheiden. Ik voel me altijd schrijver. Bij alles wat ik meemaak, bedenk ik een verhaal, dat ik zelden opschrijf. Het is de manier waarop ik denk, naar de wereld kijk.’  Beeld Marieke Kijk in de Vegte
Anjet Daanje: ‘Werk en leven zijn bij mij niet gescheiden. Ik voel me altijd schrijver. Bij alles wat ik meemaak, bedenk ik een verhaal, dat ik zelden opschrijf. Het is de manier waarop ik denk, naar de wereld kijk.’Beeld Marieke Kijk in de Vegte

Een paar jaar geleden lukte het schrijver Anjet Daanje nauwelijks nog te publiceren. Haar uitgeverij Thomas Rap wilde haar boeken niet meer uitgeven. Even dacht Daanje (Wijster, 1965): dit is het dan, ik blijf schrijven maar niemand zal het lezen. Maar de kleine Groningse uitgeverij Passage wilde nog wel met haar in zee. En toen schreef ze een bestseller: De herinnerde soldaat (2019), die inmiddels twintigduizend keer is verkocht en aan zijn negende druk toe is. NRC noemde het ‘een werk van on-Nederlandse kwaliteit’, dat ‘behoort tot de wereldliteratuur’.

Deze week verschijnt een nieuwe roman: Het lied van ooievaar en dromedaris – natuurlijk bij Passage – waarvoor Daanje zich liet inspireren door de 19de-eeuwse Engelse schrijver Emily Brontë (1818-1848) en haar wereldberoemde boek Wuthering Heights uit 1847. Tegelijkertijd verschijnt de dichtbundel Dijende gronden, waarvoor Daanje Emily Brontës mooiste gedichten vertaalde en daarnaast eigen gedichten schreef.

Is uw leven veranderd sinds het succes van De herinnerde soldaat?

‘Ik voel me zekerder van mijn zaak en vrijer. Toen ik nog bij Thomas Rap zat, wist ik altijd dat er gedonder zou komen. Ik had plezier in het schrijven, maar ik probeerde te vergeten wat er daarna zou komen. Dat ze zouden zeggen: je vorige boek verkocht niet goed en dit misschien ook niet, en dat ze het daarom niet zouden willen uitgeven. Maar bij Anton Scheepstra van Passage weet ik dat hij mijn volgende boek zal uitgeven. Niemand anders wilde De herinnerde soldaat uitgeven, het is aan hem te danken dat het er is gekomen. Fijn aan een kleine uitgeverij is ook dat er veel kan. Zo heeft mijn broer Dieb de omslagen van mijn nieuwe roman en dichtbundel ontworpen.’

De verhaalstructuur van Daanjes Het lied van ooievaar en dromedaris is geënt op Emily Brontës Wuthering Heights. Beide romans hebben meerdere vertelperspectieven. Dat van Brontë heeft twee vertellers met een tijdspanne van twee generaties. Het lied van ooievaar en dromedaris heeft elf vertellers en een tijdsverloop van drie eeuwen. Het verhaal begint als het hoofdpersonage, de fictieve schrijver Eliza May Drayden (die veel weg heeft van Emily Brontë), al is overleden. De lezer leert meer over haar via verhalen, krantenartikelen en levens van anderen.

Hoe kwam u op het idee om een roman te schrijven geïnspireerd op het leven van de Brontës?

‘Toen ik 17 jaar was, las ik Jane Eyre van Charlotte Brontë voor het vak Engels op het atheneum in Hoogeveen. Ik vond dat boek geweldig en schreef er voor mijn schoolonderzoek een groot essay over.

‘Zes jaar geleden overleed mijn moeder en toen dacht ik weer aan mijn jeugd. Mijn moeder is degene die altijd zei dat ik gevoel had voor taal, terwijl ik op school beter was in bètavakken en bijvoorbeeld voor opstellen Nederlands nooit erg hoge cijfers kreeg, omdat ik me niet aan de regels hield die blijkbaar bestaan voor het schrijven van opstellen. Ik wist nooit zo goed hoe ze erbij kwam, maar ze had toch wel gelijk.

‘Ik had eerder een biografie van de Brontës gekocht, die lag al twee jaar op de plank. Toen mijn moeder was overleden, ben ik die maar gaan lezen. En daarna herlas ik Jane Eyre en Wuthering Heights. Ik dacht dat mijn fascinatie voor de Brontës een romantische jeugdbevlieging was, maar dat bleek niet zo te zijn. Ik raakte opnieuw door ze gefascineerd. Nu vooral door Emily Brontës Wuthering Heights.’

Wat vindt u zo fascinerend aan die roman?

‘Veel mensen vinden het een romantisch boek, maar dat is het helemaal niet. Het is raar en geheimzinnig, er zijn duizenden verhandelingen over geschreven, iedereen heeft zijn eigen ideeën en interpretaties. Waarschijnlijk omdat niemand het boek begrijpt. Die verhandelingen gaan ook weer met de tijd mee. Tegenwoordig wordt gezegd dat Wuthering Heights gaat over kolonialisme en feminisme, een tijdje geleden ging het over communisme. Zo blijft een boek modern.

‘Als je het niet echt begrijpt, kun je er van alles in zien. Dat is bij Emily Brontë zelf ook gebeurd: ze zou anorexia nervosa hebben gehad, met niemand hebben gepraat behalve haar familie, een genie zijn geweest, maar ook introvert. Ze wordt de sfinx van de Engelstalige literatuur genoemd, maar ze was natuurlijk gewoon een mens met goede en slechte eigenschappen, zoals ieder ander.

‘Dat allemaal heb ik door elkaar gehusseld en dat is Het lied van ooievaar en dromedaris geworden. Bijna alles is verzonnen, tot de plaatsnamen aan toe, maar als je iets van de Brontës weet, herken je misschien dingen. Net als bij Wuthering Heights word je ertoe aangezet uit de verschillende verhaallijnen zelf een verhaal samen te stellen.’

Uw verhaalstructuur met elf perspectieven is technisch ingewikkeld. Hoe heeft u het aangepakt?

‘Sinds De herinnerde soldaat begin ik met een kladversie. Halverwege begint het op het echte boek te lijken en dan schrijf ik verder. De tweede helft van het boek schrijf ik dus eerst in het net en daarna ga ik door met het eerste deel. Als je begint met het schrijven van hoofdstuk 1, zit je er zelf vaak nog niet zo goed in, en wordt het wat afstandelijker. Dat afstandelijke stuk zit dus in het midden. Maar dat is niet zo erg, het is belangrijker een verhaal goed te openen, zodat de lezer meteen is gegrepen.’

null Beeld Marieke Kijk in de Vegte
Beeld Marieke Kijk in de Vegte

Hoe heeft u van de elf verhalen toch één geheel gemaakt?

‘Soms zit er letterlijk dezelfde zin in het eerste hoofdstuk als in een later hoofdstuk. En er komt bijvoorbeeld in ieder hoofdstuk een vlieg voor. Ook voor de rode vlekken op het lichaam van Eliza May Drayden, die de dokter zonder nadere diagnose in haar overlijdensakte noemt, worden in verschillende hoofdstukken steeds nieuwe verklaringen gegeven. Maar misschien zien mensen al die verbanden niet. Als mensen het gewoon als elf losse verhalen lezen, vind ik dat ook prima.’

U bent wiskundige. Is dat een voordeel voor een schrijver?

‘Nou, het is wel handig om logisch te kunnen denken als je een ingewikkeld plot in elkaar moet zetten. Maar ik had het ook wel overleefd als ik geen wiskunde had gestudeerd. Je moet wel een idee hebben van structuren. Zeker bij dit boek met al die perspectieven. Alles moet kloppen. Ik heb daarom een kalender van 300 jaar met de gebeurtenissen en bijpersonages gemaakt. Er komen gigantisch veel namen in voor, ook van onbelangrijke mensen, maar ik moest niet per ongeluk twee keer dezelfde naam bedenken. Dus heb ik ook een alfabetische lijst met namen gemaakt, het waren er 150. Het mag overigens ingewikkeld voor mij zijn, maar de lezer mag er niets van merken. Die ingewikkeldheid moet je verstoppen, anders is het een vervelend boek om te lezen.’

Kunt u inmiddels van het schrijven leven?

‘Nu wel, maar vóór De herinnerde soldaat niet. Andere schrijvers treden op om geld te verdienen, maar dat vind ik verschrikkelijk, dus dat doe ik niet. Daarom schreef ik eerder filmscenario’s. Dat was moeilijk, want iedereen wil zijn stempel op het scenario drukken: eerst de regisseur, dan een producent die er geld in stopt en weer een andere mening heeft en ga zo maar door. Ik heb in 2012 de zevendelige tv-serie De geheimen van Barslet geschreven, die op Nederland 2 is uitgezonden. Bij elkaar opgeteld heb ik de 7 delen 167 keer herschreven. En dan niet één woord maar echt helemaal. Uiteindelijk is het goed geworden, maar vraag me niet hoe.

‘Ik deed die filmscenario’s mede voor het geld. Juist omdat ik veel gaf om de kwaliteit van het scenario dat ik schreef en de verfilming ervan, ben ik er uiteindelijk mee gestopt. Want vaak ploeter je jaren op een scenario, waarvoor je wel wordt betaald, maar wordt het uiteindelijk toch niet verfilmd, wat erg teleurstellend is. Als je dat vijftien jaar doet, begin je je af te vragen: waarom eigenlijk? Net toen ik er definitief mee wilde stoppen, kwam De herinnerde soldaat uit. Dat succes kwam op precies het goede moment, terwijl ik nog dacht: het is zo anders, niemand wil het lezen. Echt idioot, idioot hoeveel succes de roman heeft.’

Waarom houdt u niet van optreden?

‘Ik vind dat heel erg. Als ik het doe, valt het soms mee, maar achteraf denk ik: wat heb ik voor stomme dingen gezegd? Vroeger zei ik al: ik wil wel schrijven, maar geen schrijver worden. Ik had het idee dat ik dan gewichtige en interessante dingen moest gaan zeggen. Dat kan ik helemaal niet, dat vind ik nog steeds. Ik merkte het ook met die filmscenario-vergaderingen in Hilversum: ze luisteren altijd naar anderen, maar niet naar mij. Ik breng het dan een beetje aarzelend of grappig en dan denken mensen: laat maar. Maar misschien is het ook iets wat andere vrouwen ook vaak overkomt. Dat zou ook nog kunnen.

‘Daarnaast zou ik, als ik vaak zou optreden, niet meer kunnen schrijven. Je moet een beetje afstand nemen van de wereld voordat je je in zo’n boek stort.

‘Het mooie van een boek vind ik: ik schrijf het, het zit in mijn hoofd, dan leest iemand het en gaat het een eigen leven leiden. Maar zo’n optreden in een boekhandel heeft iets ontnuchterends. Als ik het fantastische, magische proces dat het schrijven van een boek is in woorden moet vatten, ben ik bang dat het alledaags wordt. Zoiets als de afwas doen. Daar hoort een boek niet bij thuis. Een boek moet op zichzelf staan. Maar tegenwoordig gaat het meer om de schrijver dan om het boek.’

Anjet Daanje: ‘Andere schrijvers treden op om geld te verdienen, maar dat vind ik verschrikkelijk, dus dat doe ik niet.’ Beeld Marieke Kijk in de Vegte
Anjet Daanje: ‘Andere schrijvers treden op om geld te verdienen, maar dat vind ik verschrikkelijk, dus dat doe ik niet.’Beeld Marieke Kijk in de Vegte

U had, zoals Elena Ferrante, liever gehad dat uw lezers niet zouden weten wie u bent?

‘Ja, dat heb ik weleens gedacht, maar bij Ferrante houden mensen zich – juist omdat niemand weet wie zij is – meer bezig met dat raadsel dan met haar boeken. Ik probeer er nu een beetje tussenin te blijven: dat mensen wel weten wie je bent, maar niet al te veel.’

Heeft uw moeder, die als eerste zei dat u goed kon schrijven, uw succes nog meegemaakt?

‘Nee, dat is wel treurig. De samenvatting van De herinnerde soldaat die ik had geschreven om een werkbeurs aan te vragen, heeft ze nog wel gelezen. Maar van deze roman weet ze niets. Ze was altijd degene die zich het meest met mijn schrijverschap bezighield.’

Daanje is de achternaam van uw moeder. Is dat daarom?

‘Toen ik 27 jaar was hebben mijn ouders meebetaald aan mijn debuut, Pianomuziek in de regen, in 1993, omdat ze het goed vonden en mij wilden steunen. Mijn tweede roman kwam uit bij uitgeverij Kwadraat in Utrecht, die zei: Den Boer, dat is toch geen schrijversnaam, bedenk maar wat anders. Ik was bij mijn ouders en zei: wat moet ik in hemelsnaam bedenken? Ik heet al mijn hele leven Anjet den Boer. Mijn moeder zei: neem dan mijn achternaam, Daanje. Dus sindsdien schrijf ik onder haar meisjesnaam.’

Heeft u vaste schrijfrituelen?

‘Nee, ik schrijf overdag, ’s avonds doe ik wat anders, ik heb een hond, daar wandel ik mee. Soms loop ik naar buiten en heb ik het gevoel dat ik in een andere wereld stap. Heerlijk aan schrijven is dat je een ander personage kunt zijn in een andere wereld. Al moet je wel je hoofd in tweeën kunnen delen als je schrijft: je moet je intuïtie volgen en tegelijkertijd kritisch zijn op je eigen zinnen, schrappen en verplaatsen.

‘Ik woon alleen, dus ik hoef geen aparte werkplek te hebben. Werk en alledaags leven zijn sowieso niet gescheiden bij mij. Ik voel me altijd schrijver.’

Leven en schrijven is helemaal met elkaar verweven?

‘Ja, bij alles wat ik meemaak, bedenk ik een verhaal, dat ik zelden opschrijf. Het is de manier waarop ik denk, naar de wereld kijk. Het is toch fantastisch dat schrijven bestaat! De Brontës leefden 180 jaar geleden, maar je kunt hun gedachten nu nog volgen.’

Is dat ook wat u met Het lied van ooievaar en dromedaris hebt willen laten zien?

‘Ja, het hoofdpersonage, Eliza May Drayden, is al lang geleden overleden, maar toch heeft ze nog invloed op andere mensen. En leeft ze voort. Ook de Brontë-zusters voelen voor mij dichtbij.

‘Ik wilde geen keurig afgerond einde. Ik heb voor dit boek ook veel over kwantummechanica gelezen. Het zou best kunnen dat tijd anders werkt dan wij denken. Dat de tijd niet rechtlijnig verloopt, dat het natuurkundig gezien iets heel anders is. Maar omdat wijzelf midden in de wereld staan, kunnen we dat niet objectief weten. Volgens de kwantummechanica bestaat op het niveau van de allerkleinste deeltjes geen tijd. Daar is de tijd verdwenen. Ik probeer daar in deze roman ook mee te spelen, door steeds bepaalde zaken te herhalen. En te laten zien dat tijd kan wegvallen.’

Anjet Daanje: ‘Tegenwoordig wordt er snel gezegd, als iemand maar een klein beetje anders is: dat kun je niet weten, daar mag je je niet mee bemoeien. Volgens mij is dat het omgekeerde van hoe het zou moeten zijn.’ Beeld Marieke Kijk in de Vegte
Anjet Daanje: ‘Tegenwoordig wordt er snel gezegd, als iemand maar een klein beetje anders is: dat kun je niet weten, daar mag je je niet mee bemoeien. Volgens mij is dat het omgekeerde van hoe het zou moeten zijn.’Beeld Marieke Kijk in de Vegte

Gaat uw volgende roman weer over de 19de eeuw?

‘Helaas heb ik nog geen idee waar mijn volgende roman over zal gaan. Liever was ik nu alweer bezig met een nieuw boek. Maar Het lied van ooievaar en dromedaris was zo complex, met zo veel verhaallijnen, dat ik het nu nog niet weet.

‘Ik ben zeker gehecht geraakt aan de 19de eeuw. Maar het was niet allemaal romantiek, de dood was alom aanwezig, met ziekten als tuberculose. Vier Brontë-zusters zijn daaraan op jonge leeftijd gestorven. Emily was 30 jaar. En als je als vrouw trouwde, bestond je daarna voor de wet eigenlijk niet meer. Al je bezittingen kwamen op naam van je man te staan, zelfs je kinderen waren wettelijk gezien alleen van hem. Aan de andere kant is er ook weer niet zó veel veranderd. Wel op het gebied van techniek, maar de mensen zijn hetzelfde gebleven.’

Het was dus niet moeilijk u in te leven in de 19de-eeuwse personages?

‘Nee. Soms wordt me gevraagd: hoe heb je De herinnerde soldaat zo gedetailleerd en invoelend geschreven, terwijl het zich afspeelt in de Eerste Wereldoorlog? Maar mensen zijn mensen. Tegenwoordig wordt er snel gezegd, als iemand maar een klein beetje anders is: dat kun je niet weten, daar mag je je niet mee bemoeien. Volgens mij is dat het omgekeerde van hoe het zou moeten zijn. We moeten ons juist in elkaar blijven verdiepen. Dat is wat ons van de beesten onderscheidt. En dan krijg je ook geen oorlog.

‘Dat mensen zeggen dat je je niet mag uitspreken over zaken die je niet persoonlijk aangaan, vind ik de dood van de hele maatschappij. Ook al weet je niet helemaal precies wat iemand voelt, je moet het wel proberen te bedenken. Als je jezelf een beetje kent, kun je veel in iemand anders herkennen. Als je zelf verdriet hebt, weet je toch ook hoe het voor iemand anders zal zijn om verdriet te hebben? Nou, zo kom je een heel eind.’

Wie is Anjet Daanje?

Anjet Daanje, pseudoniem van Anjet den Boer (1965), groeide op in Wijster, Drenthe. Ze debuteerde in 1993 met Pianomuziek in de regen. De herinnerde soldaat, uit 2019, stond op de longlist van de Libris Literatuur Prijs 2020 en werd bekroond met de F. Bordewijk-prijs en uitgeroepen tot Beste Groninger Boek 2020. De komende jaren zullen Duitse, Engelse en Bulgaarse vertalingen uitkomen.

null Beeld Passage
Beeld Passage

Anjet Daanje: Het lied van ooievaar en dromedaris. Passage; 600 pagina’s; € 28,50.

Anjet Daanje/Emily Brontë: Dijende gronden. Passage; 80 pagina’s; € 22,50.

Anjet Daanje/Emily Brontë: Dijende gronden Beeld RV
Anjet Daanje/Emily Brontë: Dijende grondenBeeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden