ANGST VOOR HET REPERTOIRE

Een toneelstuk raakt je of raakt je niet. Daar kun je als recensent een hoop woorden aan wijden, maar daarmee is eigenlijk de kous af....

Ondanks die overrompelende start werd het geen topseizoen. Te veel nietszeggend amusement, teveel pretentieuze roman- en filmbewerkingen, te veel angst voor het toneelrepertoire. Te veel onrust in de buitenwereld ook, vandaar de nieuwe trend: de actualiteit het theater in halen.

Prachtig, maar waarom is het toch zo moeilijk om in het theater actuele problemen aan te roeren en een toeschouwer op een ander niveau te raken dan via de geijkte nieuwsmedia? Een echt politieke rol is voor toneel waarschijnlijk alleen weggelegd in een samenleving waarin sprake is van onderdrukking. Een toneeltekst krijgt in zo’n situatie vaak een dubbele betekenis. De Duitse regisseur Jürgen Gosch werd in de voormalige DDR ooit afgerekend op de ondermijnende strekking van zijn regie van Leonce en Lena, terwijl dat helemaal zijn opzet niet was. Hij verklaarde dat door te zeggen dat in die tijd zowel politici als publiek achter elke tekst iets zochten.

In Nederland mag iedereen zeggen wat hij denkt. Daarom is het publiek minder geneigd een diepere betekenis achter de woorden te zoeken. Zijn politiek bedoelde voorstellingen daarom vaak zo eendimensionaal, zo plat?

Toneel kan vooral de menselijke drijfveren laten zien achter grote maatschappelijke bewegingen. Wat een fanaticus als Volkert van der G. of Mohammed B. moet hebben bewogen. Maar zien we ook niet in Don Carlos de hulpeloosheid van de machthebber koning Philips? En vinden we de schreeuwlelijken in De Hoeksteen niet deerniswekkend? Net als het ongegeneerde hoertje in Triptiek.

Even mogen we dan naar binnen kijken bij mensen die we in het dagelijks leven zelden zien. Dat is de kracht van toneel en die blijft het meest voelbaar in een kleine zaal. Waar subtiliteit mogelijk is, waar het kleinste gebaar opvalt omdat de afstand tussen spelers en publiek zo klein is. Het gebeurt maar zelden dat diezelfde betovering kan ontstaan in een grote zaal. Zo’n uitzondering was Don Carlos. Een verrukking om al dat talent zo subliem te zien samenspelen. Maar ook Driekoningenavond, na de première niet zachtzinnig ontvangen, groeide uit tot een krachtig commentaar op de huidige tijd.

Daarnaast zijn het vooral een aantal bescheiden juweeltjes die me bij zijn gebleven. Literair, poëtisch van taal, waarbij je kon opveren bij een mooie zin. Het lijkt alsof het toneel die taak heeft herontdekt in een tijd waarin de taal meer en meer vervlakt en afkalft. In zulke voorstellingen geven de woorden een nieuwe kleur aan bekende dingen en begrippen, zeker als ze worden gesproken door een begenadigd acteur. Dan ga je op een andere manier kijken naar je leven, naar de dood, naar de liefde. Naar alle dingen die er toe doen.

Staat dat literaire theater eigenlijk wel zo ver af van het maatschappelijk betrokken toneel? Ook het klassieke repertoire gaat over wraakzucht, onvrede, afgunst, gevoelens die kunnen uitgroeien tot een explosie die niet meer in de hand valt te houden. Het kost misschien wat meer moeite om die inhoud te vertalen naar de actualiteit, maar het resultaat loont des te meer. Wat je ervan meeneemt, is niet alleen verontrusting, maar ook troost: er is niet zoveel nieuws onder de zon. En dan zijn Handke, Schiller of Pavese ook ineens actueel.

Marian Buijs

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden