Angst is geen wereldbeeld

In generaal Kurt von Hammerstein heeft Hans Magnus Enzensberger zijn goede Duitser gevonden: erg goed en erg Duits tegelijk, zoals blijkt uit zijn biografie die haast ongemerkt in literatuur overgaat....

Generaal Kurt von Hammerstein, chef staf van het Duitse leger, verdeelde zijn officieren in vier klassen: de stommelingen, de snuggeren, de luiaards en de ijverigen. De ergsten vond hij de ijverige stommelingen. Zelf was hij van nature lui en hield meer van jagen dan van leiding geven. Overigens beschouwde hij een aangeboren neiging tot luiheid als een voorwaarde voor het bekleden van een hoge positie. Dat gaf zo’n leidinggevende de gelegenheid rustig over zijn voornemens of beslissingen na te denken.

Behalve lui en meedogenloos intelligent was hij koelbloedig. In Hammerstein oder der Eigensinn, de biografie die Hans Magnus Enzensberger schreef, een onconventionele biografie die tegelijkertijd een essay is en waarvoor zelfs de nadere aanduiding ‘adembenemend’ ontoereikend is, komen enkele staaltjes voor van zijn heldenmoed. Sarcastisch gepresenteerd, die moed, nooit bezongen of vergroot, altijd eerder gekleineerd en getrivialiseerd. ‘Angst is geen wereldbeeld’, was het resolute motto dat Kurt von Hammerstein zijn kinderen voorhield. En wat voor kinderen: drie dochters, die hij helemaal niet hoefde uit te leggen dat vanuit angst niet te handelen valt. Dat wisten zij zelf allang.

Hij was een telg uit een oud, verarmd, protestants, adellijk geslacht. Een militaire loopbaan was zijn keuze niet, maar er zat niet veel anders op. Geleidelijk schoof hij door naar de legertop en toen hij daar was aanbeland was het een chaos in Duitsland. De Republiek van Weimar liep op alle dagen en stond op het punt de macht te schenken aan een figuur aan wie Kurt von Hammerstein al vanaf eerste kennismaking een diepe hekel had, Adolf Hitler. Hij minachtte hem, hij vertrouwde hem voor geen cent en hij was betrokken bij verscheidene pogingen hem aan de kant te zetten. Vlak voor de machtsovername door Hitler in januari 1933 heeft Kurt von Hammerstein overwogen het leger een staatsgreep te laten plegen.

Daar zat weinig ideologie achter en veel politiek inzicht. Hij heeft zich van ingrijpen laten afhouden uit vrees een burgeroorlog te ontketenen. Later, toen de nazi’s met hun antisemitische maatregelen kwamen, heeft hij én Joodse kennissen tijdig laten waarschuwen opdat zij konden onderduiken én opgemerkt dat hij wou dat het afgelopen was met het nazistisch antisemitisme zodat hij tenminste weer Jodenmoppen kon maken. Zo’n man, een strakke militair wiens gevoel voor rechtvaardigheid belangrijker was dan zijn ideologische overwegingen, een aristocraat wiens afkeer van slechte manieren zijn politieke smaak bepaalde, een zoon van de protestantse cultuur van individuele verantwoordelijkheid.

Zijn positie als chef staf heeft hij zo lang mogelijk bekleed en hij liet zich daarin vermoedelijk welbewust gebruiken door die drie wonderlijke dochters, alle drie al op jonge leeftijd betrokken bij de Duitse communistische beweging. Zij snuffelden in zijn prullenmand, zij doorzochten zijn bureau en zijn braken zijn kluis open – en hij moet daarvan geweten hebben, dat wil zeggen, beseft hebben dat de militaire topgeheimen en andere staatsstukken door zijn kinderen aan Moskou werden doorgespeeld. Maar nooit iets laten merken.

Na een jaar Hitler moest hij het veld ruimen, maar niet zodra begon Hitler oorlog te voeren of hij had de oude generaal nodig. Dat mondt uit in verbluffende geschiedenissen, want Hitler wist hoezeer de generaal hem verafschuwde en de generaal leefde vanuit trouw aan vaderland en leger en het besef dat hij die trouw het best gestalte gaf door de Führer te dwarsbomen. In het voorjaar van 1943 sterft Kurt von Hammerstein, 64 jaar oud, aan kanker. De grafkrans die de Führer liet bezorgen werd door de familie beleefd vergeten.

In Kurt von Hammerstein heeft Enzensberger zijn goede Duitser gevonden: erg goed en erg Duits tegelijk. Dat goede is lang niet zo opzichtig als dat Duitse en het is, zeker achteraf bezien, niet ondubbelzinnig, juist doordat het Duitse zo is gaan samenvallen met het slechte. Enzensberger is de geschiedenis in getrokken; hij heeft niet alleen alle relevante memoires en documenten gelezen, de nabestaanden of hun nabestaanden opgezocht, hij heeft zelfs postuum de hoofdfiguren geïnterviewd, de generaal daarbij inbegrepen. Daar wordt geschiedschrijving dan formeel literatuur, maar met Enzensberger achter het toetsenbord wordt dat onderscheid bespottelijk.

Michaël Zeeman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden