Angels in America prachtig gespeeld door Oostpool

Dit zwaarmoedige aids-epos in regie van Marcus Azzini wordt op een niet gewichtige manier gespeeld door een onwaarschijnlijk goed ensemble. Geen ijdel vertoon, geen hysterie: bedwelmend. Azzini houdt hier de teugels strak aangetrokken en heeft zich volledig toegelegd op het vertellen van een groots en meeslepend verhaal.

Scène uit Angels in America door Toneelgroep Oostpool.Beeld Sanne Peper

Het stuk

'Niets gaat voor altijd verloren.'

Dat is een belangrijk zinnetje uit het toneelstuk Angels in America van Tony Kushner. Bijna vier uur lang hebben we zitten kijken naar veel dat wél verloren gaat (liefde, levens, vriendschap), maar aan het eind van het stuk zegt Prior dan toch dat er altijd iets zal overblijven. Dat is ook het moment waarop alles op zijn plaats valt: Angels in America (ondertitel: 'A gay fantasy on national themes') is een hoopvol stuk. Uiteindelijk.

Kushner schreef het in 1993, als reflectie op de voorbije, roerige jaren tachtig in Amerika en dan met name in New York. De aidsepidemie heeft huisgehouden, het regime-Reagan al evenzeer. Politiek, rechtspraak, media - alles is in de greep van angst en repressie. Maar Angels in America is bovenal een relatiedrama, een stuk over liefde, verraad, religie, afkomst en dood.

Langs twee parallelle lijnen ontrolt zich een caleidoscopisch verhaal. Daarin kruisen twee koppels elkaar: het homostel Prior en Louis en het jonge echtpaar Joe en Harper. Tussen hen in staat Roy M. Cohn - eenling, advocaat, machtig man, gewetenloze spin in het web. Hij is de baas en compagnon van de jonge jurist Joe, over wie hij een zekere macht en aantrekkingskracht uitoefent.

Aftakelen

De ellende bij het homostel begint als Prior aids krijgt en zienderogen aftakelt. Zijn vriend Louis kan daar niet mee omgaan; het lukt hem niet wonden te verzorgen, en hij vlucht. Zijn pad kruist vervolgens dat van Joe, die als mormoon en homoseksueel uit de kast komt. Geholpen door een flinke dosis valium en zelfdestructie glijdt Harper intussen de werkelijkheid uit; ze houdt zich staande met dagdromen en hallucinaties.

Kushner gebruikt in zijn stuk sowieso veel droomsequenties, fantasieën en hallucinaties. En een engel, die misschien wel het belangrijkste personage is: zij bevrijdt de mens van zijn complexen, biedt troost en inzicht, en zorgt ten slotte voor verzoening met ons aller (nood)lot.

Angels in America is intussen een moderne klassieker geworden, die nog steeds in veel landen wordt gespeeld. In Nederland beleefde het stuk tot nu toe twee memorabele opvoeringen: door het Ro Theater in 1995 (regie Guy Cassiers, met een virtuoos gebruik van video en tekstprojecties) en door Toneelgroep Amsterdam (regie Ivo van Hove, monumentaal, als een Griekse tragedie). Afgelopen herfst nog werd de Amsterdamse versie een groot succes in New York, waarmee het stuk min of meer thuiskwam.

Nu is het de beurt aan Toneelgroep Oostpool, waar afgelopen zaterdag in Arnhem de première plaatsvond, in regie van Marcus Azzini.

Marcus AzziniBeeld Daniel Cohen

'Angels in America is het beste stuk dat ik ken'

Hij wilde al jaren Angels in America op toneel brengen, vertelt Oostpool-regisseur Marcus Azzini in een interview. Omdat het moet. Minstens elke tien jaar.

De voorstelling

Marcus Azzini, artistiek leider van Oostpool, loopt al twintig jaar rond met het plan zijn versie van Angels in America op te voeren. Zijn broer is aan aids overleden - dat is een van zijn persoonlijke drijfveren. Maar hij moet van meet af aan ook de (soms iets te overdadige) rijkdom van het stuk onderkend hebben. Waar Azzini in zijn regies nogal eens de neiging heeft tot uitwaaieren, zijn hier de teugels strak aangetrokken. Hij heeft zich volledig toegelegd op het vertellen van een groots en meeslepend verhaal, en op een acteursregie die daar perfect bij past: energiek en toegewijd, eerlijk en heftig (vooral in de liefde- & lustscènes), maar ook bedachtzaam en terughoudend. Knap is ook dat hij hier en daar onverwachte accenten legt, zoals in de relatie tussen de oudere Roy Cohn en de jonge Joe. Daarin gaat het over vaders en zonen, over mentor en leerling, maar ook over een vriendschap en liefde die geen naam mag hebben.

Het effectieve toneelbeeld van Theun Mosk is een rechthoekig veld met daarop enkel donkere aarde en daarachter een, deels doorzichtige, spiegelwand. Daarin ziet het publiek zichzelf, maar ook de personages die erachter verdwijnen zijn soms als schim en schaduw zichtbaar. Het benadrukt de intieme sfeer van dit superieure kamerspel.

De acteurs

Een beladen toneeltekst en een geïnspireerd regisseur alleen maken nog geen voorstelling. Daar heb je acteurs voor nodig. In dit geval zorgde Oostpool voor een onwaarschijnlijk goed ensemble, zonder ook maar één zwakke schakel. Acht acteurs spelen met elkaar dit zwaarmoedige epos op een niet gewichtige, soms lichte en altijd ongekend heldere toon. Geen ijdel vertoon, geen haantje-de-voorste-acteren, geen hysterie.

Je zou ter plekke verliefd worden op Teun Luijkx als de schuchtere, zoekende Joe; adembenemend is ook Jacob Derwig als Roy Cohn in zijn deconfiture van gevaarlijke patser naar een zielig hoopje mens. 'Ik kan niet slapen, ik heb het te druk met sterven', zegt hij en Derwig geeft aan die doodsstrijd geniaal vorm.

Maria Kraakman is als Harper niet het spreekwoordelijke, droevige muurbloempje, maar een vrouw die oprecht in de war is. En ja, Vincent van der Valk zag ik een paar keer eerder en hij deed vaak zo lijp dat ik niet doorhad dat daarachter een erg goed acteur schuilging. Zijn rolopvatting van Lewis is indrukwekkend: behoorlijk verzenuwd, maar volkomen geloofwaardig en zelfs aandoenlijk. Prior wordt gespeeld door Roy Baltus: oprecht, onopgesmukt en met grote zeggingskracht. Aan hem de eer de bedwelmende slotmonoloog tot een hoogtepunt te maken, met die woorden die maar één ding zeggen: dat niets voor altijd verloren gaat.

Angels in America van Tony Kushner door Toneelgroep Oostpool, regie Marcus Azzini. Gezien: 14/3, Huis Oostpool; daar t/m 21/3. Tournee t/m 6/6.

Angels in America, door Oostpool. Rick Paul van Mulligen (boven) en Jacob Derwig.Beeld Sanne Peper
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden