OOG VOOR DETAILGesp

Angelika Kauffmann is in haar portret muze en kunstenaar ineen

Het detail uit: Angelika Kauffmann, Zelfportret in all’antica kostuum, 1787.

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: gesp.

Neptunus, god van de zee, en Minerva, godin van de wijsheid, kunsten en strategische oorlogsvoering, hebben ruzie. Ze willen beide beschermheer/vrouwe zijn van de hoofdstad van Attica. In de Griekse versie van het verhaal heten ze natuurlijk Poseidon en Athena. Wie het nuttigste cadeau aan de bevolking geeft, zal winnen. Neptunus komt met een waterbron, Minerva met een olijfboom. Ik zou denken dat je wint als je de dorst van het volk weet te lessen, maar nee, Minerva wint, vandaar de naam van de hoofdstad: Athene. Het is dan ook niet toevallig dat dit mythologische akkefietje op de gesp om de smalle taille van Angelika Kauffmann is afgebeeld, in haar zelfportret. Vrouwen kunnen overwinnen, en zo is het. Want dit door haar zelf voorgestelde cadeau aan de prestigieuze oude Vasari Corridor van kunstenaarsportretten in Florence werd gehangen naast dat van Michelangelo. Hatsekidee, twee superkunstenaars die zich met elkaar meten in de vorm waar ze het beste in zijn; hun kunst. Angelika was toen al gevierd portrettist in Groot-Brittannië – vriend en concurrent van Joshua Reynolds, mede-oprichter van de Royal Academy of Arts, erelid van de Academie in Venetië, gevierd portrettist van koningen en tsaren in Europa en Rusland, kortom, zo een die we eigenlijk zouden moeten kennen zoals we ook schilders als Anthony van Dyck en Thomas Gainsborough kennen. Maar niemand hoeft zich suf te voelen dat haar naam geen bel doet rinkelen. Niet jullie fout.

Hoewel Kauffmann geliefd is bij een groepje liefhebbers, wordt ze bij het bredere publiek gewoon opnieuw geïntroduceerd in de overzichtstentoonstelling in Düsseldorf, die gelukkig weer open is en waar ik me meteen naartoe haastte, bewapend met handgel, mondkapje, officiële documenten en genoeg eten en drinken om met helemaal niemand contact te hoeven hebben. Het was de omweg waard. 

Kauffmann schilderde zichzelf zo’n twintig keer, een logische manier om opdrachtgevers te laten zien wat je kunt en wat bekendheid te krijgen. Een valkuil voor vrouwen, want je moet wel mooi zijn, maar mag er niet mee te koop lopen. Ook Kauffmann werd geregeld ijdelheid verweten. Gelukkig deerde het haar niet, en haar carrière ook niet. En zo kwam ze naast Michelangelo te hangen. God bless the child that’s got his own.

Angelika Kauffmann, Zelfportret in all’antica kostuum, 1787.

Het zelfportret is voor vrouwen spitsroeden lopen; je uiterlijk moest indruk maken, maar niet afleiden van je professie. Je moest kiezen tussen natuurgetrouwe uitbeelding en idealisering. En het oerbeeld van de kunstenaar was een man, dus afwijken deed je beeld toch. Kauffmann koos op 47-jarige leeftijd voor een leeftijdsloos uiterlijk, een klassieke jurk en kapsel, en de camée van Minerva en Neptunus, een Romeinse antieke gesp uit de collectie van de Medici, om subtiel een punt te maken. De setting past verder bij de tijd; statig en klassiek met rood gordijn, pilaren en uitzicht, en in haar hand een pen en tekenbord, om te benadrukken dat voor haar het ontwerp voorop stond. Heel misschien, zegt de catalogus, is het figuurtje links op de riem een muzikant, omdat ze in een vroeg stadium heeft moeten kiezen tussen een muziek- en een schilderscarrière.

Kauffmann schoot raak; ze is niet alleen een mooie en kundige kunstenaar in dit portret, maar ook het ideaalbeeld van een muze. Powered by Minerva.

Angelika Kauffmann, Zelfportret in all’antica kostuum, 1787, olieverf op doek, 128 x 94,3 cm, Uffizi Galerie Florence. Te zien t/m 12/7 in Kunstpalast Düsseldorf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden