Review

Anet Bleich portretteert mooi 'de mens' Max van der Stoel

Ook zonder het gejok zou Halbe Zijlstra zijn voorganger Max van der Stoel hebben doen gruwelen. De biografie van Anet Bleich over de oud-minister van Buitenlandse Zaken is doordesemd van een ethiek die nu ouderwets aandoet, schrijft Aleid Truijens.

Onkreukbaar. Dat is het woord dat opkomt na lezing van De stille diplomaat, de biografie die Anet Bleich schreef over Max van der Stoel (1924-2011). Hij was minister van Buitenlandse Zaken, diplomaat en onvermoeibaar voorvechter van de mensenrechten; een van de weinige Nederlandse politici die een belangrijke rol hebben gespeeld op het wereldtoneel. Een door en door betrouwbare man, sober levend en weinig aandacht voor zichzelf opeisend. Een harde werker en dossiervreter, een slim en geduldig onderhandelaar, eerlijk en volkomen discreet.

De stille diplomaat - Max van der Stoel (1924-2011)

Non-fictie
Anet Bleich
Balans; 496 pagina's; €34,95

Anet Bleich beschrijft hem als een politicus uit een voorbij tijdperk, met een geheel aan 'de zaak' gewijd leven, en een ethiek die nu ouderwets aandoet: goede werken verricht je in stilte, en je klopt je er niet voor op de borst.

Aan het eind van haar boek maakt ze een treffende vergelijking met Halbe Zijlstra, de net afgetreden minister van Buitenlandse Zaken. Die brak een lans voor beleid dat 'vooral gericht is op het eigen belang en de eigen regio', voor 'strategische banden met landen (...), ongeacht of ze democratisch zijn of niet.' Dat was nog vóór zijn gejokkebrok over een ontmoeting met Poetin. Het zou Van der Stoel een gruwel zijn geweest. Die zei, in 1975: 'Voortdurende vertrapping van mensenrechten (...) leidt op den duur tot een ontlading van spanning die alle stabiliteit in de wereld kan wegvagen.' Voor hem gingen de mensenrechten boven nationale belangen.

In deze biografie gaan we, met Van der Stoel, de wereld over. Het is behalve één levensverhaal het verhaal over een kleine eeuw wereldgeschiedenis: economische crisis, wereldoorlog, Koude Oorlog en Détente, opkomende en neergeslagen linkse en rechtse dictaturen, oorlogen op de Balkan en in Irak. Bleich is niet alleen een kundig journalist; ze is ook een politicoloog die verbanden legt en parallellen ziet, die helder uitlegt hoe het ook alweer zat, welke partijen welke belangen hadden in de talloze conflicten.

Max van der Stoel. Beeld anp

Bescheiden

Zij portretteert ook mooi 'de mens' Van der Stoel, die geen makkelijk leven had. Dat had van mij, tussen alle breed uitgesponnen politieke kwesties door, wel wat uitvoeriger gemogen. Wellicht wás er niet meer te achterhalen. Bleich kon nog net gesprekken voeren met de hoofdpersoon, in 2009, toen hij begon te dementeren. En ze sprak zijn kinderen - dochter Wendela overleed in 2010, dat moest hij nog meemaken - en enkele kleinkinderen.

Kleinzoon Alvise Tanzi zag dat de Tweede Wereldoorlog voor zijn opa het ijkpunt was. 'Hij vond het vreselijk dat mensen gewoon uit het niets je land kunnen binnendringen en jou de vrijheid ontnemen.' Dat was zijn drijfveer: mensen moesten in vrijheid leven. Kort na de oorlog gebeurde het alwéér: Russische tanks drongen Hongarije en Tsjechoslowakije binnen. Hij koos onvoorwaardelijk de kant van de opstandelingen.

Max van der Stoel was de enige zoon van een huisarts en zijn vrouw die een slecht huwelijk hadden. Toen hij twaalf was scheidden zijn ouders. Hij trouwde op zijn dertigste met Annemarieke de Kanter, een leuke, levendige vrouw met wie hij vijf kinderen kreeg. Zij vond er op den duur niks meer aan met een man die altijd aan het werk was, nooit tijd had voor film en theater en tot haar teleurstelling niet van feestjes en diners hield.

Vanaf 1977 leefde Van der Stoel alleen. Hij woonde in een bescheiden woning, tot verbijstering van buitenlandse gasten. Daar at hij boterhammen met kaas en warmde hij erwtjes uit blik op; hij ging er volgens zijn kinderen prat op dat hij nooit meer dan 20 euro per week aan boodschappen uitgaf. Begin jaren tachtig had hij een relatie met een beeldschone Griekse - in Griekenland werd hij op handen gedragen vanwege zijn bijdrage aan het beëindigen van het kolonelsregime - maar ook dat liep mis.

Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, vertelde Bleich dat hij uit betrouwbare bron had vernomen dat Van der Stoel in de jaren negentig 'was bekeerd tot de herenliefde'. Hij had toen een intensieve vriendschap met een Tsjechische jongen, Martin Mlynar, die door zijn toedoen in Nederland kon studeren. Ze zwommen samen en telefoneerden dagelijks. Volgens Van der Stoels kinderen en Mlynar was er beslist geen sprake van seksueel contact, maar van vriendschap. Dochter Saskia zegt dat haar vader behoefte had aan 'bewonderende jongemannen'. Ook Frans Timmermans, zijn 'politieke pleegzoon', was zo'n discipel.

Lees verder onder de afbeelding.

Beeld Deborah van der Schaaf / de Volkskrant

In zijn eigen PvdA had Van der Stoel niet louter vrienden. Joop den Uyl en hij hadden een hechte relatie en steunden elkaar, totdat ze na een conflict over de kruisraketten - Van der Stoel was als overtuigd atlanticus vóór plaatsing - uiteendreven. De mannen van Nieuw Links, partijvoorzitter André van der Louw voorop, vonden hem 'een rechtse bal' omdat hij in de Navo wilde blijven en weinig op had met communistische regimes.

Maar in de ogen van de Amerikanen, zoals Kissinger, was hij nu juist weer te links met zijn moeilijkdoenerij over rechtse dictaturen die door de VS werden gesteund. Daardoor liep hij tot tweemaal toe een baan als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen mis. Wel werd hij Hoge Commissaris voor de Minderheden; hij bemiddelde tussen de Baltische staten en Rusland.

Zijn laatste grote wapenfeit dateert van 2001. Hij slaagde erin om de Argentijn Jorge Zorreguieta, voormalig minister van landbouw onder de dictator Videla en de vader van Máxima, te bewegen om weg te blijven bij het huwelijk van Máxima en Willem Alexander. Als huwelijkscadeau gaf hij een peper-en-zoutstel, waarvoor Máxima hem lief bedankte.

Al die tactvolle gesprekken die Van der Stoel voerde, waarmee hij gevaarlijke conflicten voorkwam, gebeurden buiten het zicht van het publiek. Die onzichtbaarheid was zijn tragiek, schrijft Bleich. Twee keer werd hij voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede, twee keer kreeg hij die niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden