Recensie Boek

Andy Kaufman in stripvorm, hij is er geknipt voor (vier sterren)

Andy Kaufman, de ontregelende Amerikaanse cultkomiek, had al een biopic (met Jim Carrey) en een docu óver die biopic. Nu is er ook een graphic novel over zijn leven, met toch weer verrassende nieuwe inzichten over de man die zijn publiek het liefst tot het uiterste tergde. 

Foto Uitgeverij First Second, New York

Box Brown: Is This Guy For Real? – The Unbelievable Andy Kaufman.
272 pagina’s. Paperback.
Uitgeverij First Second, New York.
Prijs: circa 20 euro.

Ze bestaan nog steeds, die worstelmagazines waar de Amerikaanse komiek Andy Kaufman zo dol op was. Je vindt ze terug in de schappen van het American Book Center, Amsterdam. Ze dragen titels als Pro Wrestling Illustrated of Power Slam en kennen koppen als: ‘Unstoppable. Why Brock Lesnar Will Remain Champ For As Long As He Likes.’ Dat showworstelen is in Amerika een complete cultus. En je kunt er een hele carrière op bouwen, vraag maar aan Hulk Hogan.

Andy Kaufman beviel vooral het rollenspel van de worstelwereld. Hij zag het als een geraffineerde vorm van theater, waarin iedere worp al vooraf was gechoreografeerd. Hij viel met name voor de slechteriken, die het publiek vooraf provoceerden en de lokale favoriet met een woordenstroom belachelijk maakten. Als in een battle zoals we die ook kennen uit de rap en poetry slams. Voordat Andy bij wijze van act zelf begon te worstelen – louter met vrouwen, want mannen waren te fors voor zijn bescheiden postuur – had hij in zijn optredens al die grondhouding: het publiek willen tergen.

Denk aan: een kwartier roerloos op het podium staan. Integraal The Great Gatsby voorlezen als zijn personage van de geaffecteerde British Man, totdat iedereen in slaap viel. Om vervolgens geheel onverwachts een flitsende Elvis-imitatie te geven. ‘Andy manipuleert zijn gehoor op dezelfde wijze als als de toreador de stier uitdaagt’, schreef New York Magazine over zijn solo-optredens uit de jaren zeventig en tachtig. ‘Hij is eenvoudigweg niet bang om op het podium te sterven.’

Sterven deed Andy Kaufman in 1984 toch, nog maar 35 jaar oud. Hij overleed als niet-roker aan een zeldzame vorm van longkanker, al dachten zijn fans aanvankelijk dat het bericht weleens Andy’s volgende ongepaste briljante grap kon zijn. Net als toen hij in 1982 als vaste gast een enquête hield onder het publiek van de comedyshow Saturday Night Live: ‘Hou Andy in de lucht’ versus ‘Dump Andy’ – het werd: 169.186 telefonische stemmen voor Andy, maar 195.544 stemmen tégen hem. Exit Andy, en hij had het hele plan nog wel zelf verzonnen. Hij deed het vaker: ‘Moet deze kreeft ja dan nee live op tv in kokend water worden geworpen?’ stelde hij dan voor. Zoals uit de uitkomst van de enquête bij SNL wel blijkt, zaaide Kaufman verdeeldheid: je hield van hem of je haatte hem. En dat is precies de reden waarom we het bijna 35 jaar later nog steeds over de ontregelende humor van Andy Kaufman hebben.

Er was al een gedegen biografie: Lost in the Funhouse – The Life and Mind of Andy Kaufman (1999), geschreven door de Amerikaanse journalist Bill Zehme. We kennen de biopic Man on the Moon (1999), met Jim Carrey als Andy, geregisseerd door Miloš Forman. De popgroep R.E.M. bezorgde Andy twee zogeheten tribute songs (Man on the Moon en The Great Beyond). En Netflix kwam in 2017 met de documentaire Jim & Andy: The Great Beyond.

Andy maakte school. Hans Teeuwen zal ook wel fan zijn, zou je zo denken. En in Wim T. Schippers herkennen we een andere zielsverwant. Zoals die zijn practical jokes reserveerde voor, noem er eens een, Van Oekel’s Discohoek (klassieke grap: Donna Summer krijgt middenin haar nummer The Hostage de telefoon aangereikt door boekhouder annex ingenieur Evert van de Pik), zo liet Andy de Britse band The Pretenders in de tv-show Fridays door een uitgesponnen introductie zo lang wachten dat het tijd was voor de reclame. Van een optreden kwam het niet meer.

Typisch Andy, en nu heeft hij zojuist zijn eigen biografische graphic novel gekregen: Is This Guy For Real? – The Unbelievable Andy Kaufman. Gemaakt door Box Brown, een Amerikaanse tekenaar en illustrator. Zijn stijl is eenvoudig maar doeltreffend en doet in de verte wel wat denken aan Cowboy Henk van Kamagurka en Herr Seele (nog twee Kaufmanzielsverwanten).

Na lezing denk je: ja, natuurlijk, Andy Kaufman in stripvorm, hij is er geknipt voor. Hij was altijd al een stripfiguurtje. Welverdiend, dit boek. En Box Brown is bij zijn research niet over een nacht ijs gegaan. We leren over Kaufmans verlangens en angsten en kijken mee in zijn hoofd. We volgen hem in zijn eenzame jeugd in Long Island, toen hij al grappen en geheimen deelde met een fictieve tweelingbroer. Mannen met alter ego’s waren sowieso zijn helden: Clark Kent alias Superman, Cassius Clay alias Mohammed Ali en Popeye, die pas echt onverslaanbaar werd als-ie spinazie at.

Box Brown

Al eerder tekende de Amerikanse cartoonist Box Brown (38) over de wereld van het professionele Amerikaanse worstelen. In het succesboek Andre the Giant: Life and Legend (2014) portretteerde hij de onfortuinlijke Fransman André Roussimoff (1946-1993) wiens groeihormonen maar niet wilden stoppen. Hij was 224 cm lang en woog 236 kilo. Juist dankzij dit postuur werd hij een van de eerste sterren in het Amerikaanse worstelcircuit, en bovendien meervoudig kampioen. Hij werd gezien als de grote rivaal van Hulk Hogan. Door zijn cultstatus kreeg hij rollen in meerdere (pulp)films.  

Ook treffen we Andy tijdens zijn lange mars door comedyclubs als The Improv in New York of The Comedy Store in Los Angeles – aanvankelijk met wisselend succes. Door het spelen van zo veel verschillende personages (onder wie de ongetalenteerde crooner Tony Clifton) raakten voor hem waan en werkelijkheid dermate verstrikt dat hij na afloop uren aan contemplatieve meditatie besteedde en bakken vol Häagen-Dazs ijs at om weer op aarde terug te keren.

Publieksfavoriet uit zijn shows werd het personage The Foreign Man, een immigrant van het fictionele eiland Caspiar in de Kaspische Zee. Op dit typetje werd Kaufmans rol als de even sympathieke als onhandige automonteur Latka Gravas gebaseerd in de sitcom Taxi (1978-1983). Hoewel Kaufman een pesthekel had aan dit soort  tv (‘De laagste vorm van entertainment’) bracht juist die rol (‘Uhmmm… zenk you veddy much’) hem de status en de roem die hij nodig had om zijn veel vrijere eigen experimenten in de theaters neer te kunnen zetten, begrijpen we uit het boek.

Als een dadaïst-après la-lettre probeerde hij vervolgens alle opgebouwde krediet zo snel mogelijk weer tot de grond toe af te breken. Nooit voorspelbaar worden was Kaufmans motto voor die shows. Hadden collega’s van zijn generatie zich gespecialiseerd in timing tot op een fractie van de seconde – denk aan Robin Williams, Richard Pryor, Steve Martin, Eddie Murphy, David Letterman, John Belushi en dan vergeten we er nog een paar – dan was Andy de meester van de anti-timing. Wel zo afwijkend en geniaal natuurlijk. Op YouTube zijn genoeg van  die ondermijnende sketches van hem te vinden.

In de sporthal deed hij hetzelfde. De strip van Box Brown maakt een flink punt van Andy’s gefnuikte worstelcarrière, die hem na talloze damespartijen in Memphis tegenover het beest Jerry ‘The King’ Lawler bracht, zeg maar een echte worstelaar. Ridicuul plan, met dito gevolgen, tot een zware nekblessure aan toe. Allemaal doorgestoken kaart natuurlijk. Dit was gewoon Andy’s volgende plaagstoot als performance artiest, en Jerry ‘The King’ Lawler speelde het spel gewillig mee. Meer lol heeft Andy nooit gekend, zo weet Box Brown ons op overtuigende wijze te melden. Met Is This Guy For Real?  kreeg Andy Kaufman de strip die hij verdient.

Andy Kaufman leeft voort

1. Man on the moon, biopic (1999)

Van de gekkenbekkentrekkerij van hoofdrolspeler Jim Carrey wil je in de regel nogal eens nerveus worden, maar in deze geslaagde film zet Carrey de betreurde Andy liefdevol en overtuigend neer – hij won er een Golden Globe mee.

2. Toni Erdmann (2016)

De absurdistische Duitse comedy Toni Erdmann (2016) was een groot succes en werd genomineerd voor de Oscar voor beste buitenlandse film. Regisseur Maren Ade bekende de vele alter ego’s van haar hoofdpersoon Winfried losjes gebaseerd te hebben op Andy Kaufman en diens personage Tony Clifton, de grofgebekte charmezanger in Las Vegas-stijl.

3. Jim & Andy: The Great Beyond

Netflix-documentaire van regisseur Chris Smith uit 2017 met een achter-de-schermen-reconstructie van de opnamen van de film Man on the Moon (1999), waarin Jim Carrey Andy Kaufman speelt. Omdat Carrey ook buiten de filmscènes om in zijn rol bleef, dreef hij iedereen op de set tot wanhoop. Naar verluidt werden de opnamen van Carrey op zijn allerergerlijkst jaren bewaard in een kluis. Waar of fake? We weten het niet. Andermaal een Kaufmaneske draai van Carrey. Producer is cineast Spike Jonze, die ook niet in zijn eerste grap gestikt is. Aanrader voor liefhebbers van het absurde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.