Andris Nelsons laat emoties geniaal navoelen

Katerina heeft zojuist haar schoonvader vermoord. Het gruwelijke is gedaan, de stemmen vallen stil. Alleen het orkest speelt.

Andris Nelsons en zijn Boston Symphony Orchestra. Beeld anp

In de tweede akte van zijn opera Lady Macbeth van het district Mtsensk laat Sjostakovitsj de instrumenten krijsen als reactie op het geweld. Als je het opschrift van dit instrumentale tussenspel leest, vermoed je die bloedige achtergrond niet. Passacaglia staat er - alsof het om een puur muzikale vorm gaat, die van variaties boven een steeds herhaald patroon in het diepste register van het orkest. Toch is het verhaal achter de noten niet weg te denken, zelfs niet als je op de cd van Andris Nelsons (36) en zijn Boston Symphony Orchestra het voorafgaande niet hebt meegemaakt. Fel hakken de dissonanten in op je trommelvliezen en onmiddellijk is hij daar: versteende verbijstering.

Nelsons opent met deze horrormaten het eerste schijfje van zijn cd-cyclus die de complete vijftien symfonieën van Sjostakovitsj moet gaan omvatten. De ondertitel van de serie luidt Under Stalin's Shadow en in dat licht is deze passacaglia een schot in de roos. Direct na de première in 1934 kreeg de tot dan toe bejubelde componist er immers namens Stalin van langs. In het artikel Chaos in plaats van muziek werd zijn opera grof, primitief en vulgair genoemd. Andris Nelsons kent de sfeer van angst en wantrouwen waarin Sjostakovitsj vervolgens leefde. Zelf groeide hij op in de tijd dat zijn geboorteland Letland nog zuchtte onder de sovjetrepressie. In het cd-boekje kun je lezen dat hij ervan overtuigd is dat Stalin Sjostakovitsj als een persoonlijke rivaal heeft ervaren.

Geweld

In dat licht is het interessant dat hij de passacaglia laat volgen door de Tiende symfonie, geschreven vlak na het overlijden van Stalin. Ook die gaat over geweld, nu niet van een fictief personage, maar van de tiran Stalin zelf. De symfonie eindigt in een maniakaal hameren op d-es-c-h, noten waarmee Dimitri Schostakovitsch (in de toen gebruikelijke Duitse spelling) zijn handtekening in klank kerfde. 'Niet blij of opgelucht maar blind van woede lijkt hij te roepen: ik leef nog, jij niet meer', vermoedt Andris Nelsons. Geniaal hoe hij je met zijn live-uitvoering dit complex aan menselijke emoties laat navoelen en er tegelijkertijd aan weet te ontstijgen.

Curieus: met het Concertgebouworkest is Nelsons bezig met een cyclus van dezelfde werken, maar dan op dvd. Spannend vergelijkingsmateriaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden