Andrej Bolkonski gaat niet meer dood

‘Twee keer zo kort, vijf keer zo interessant, honderd keer zo makkelijk te lezen. Meer vrede, minder oorlog, minder filosofie en een happy end’, aldus de aanprijzing van een Russische recensent naar aanleiding van een in 2000 uitgebrachte korte versie van Oorlog en Vrede....

Van deze korte variant is slechts eenderde bij Tolstojs leven in 1865 en 1866 in druk verschenen; de overige tekst is het resultaat van een minutieuze analyse van vroege manuscripten in het Tolstoj-archief door de filologe Evelina Zajdensjnur, die de min of meer afgeronde (korte) versie al in 1983 in de grote academische Tolstoj-editie uitbracht. De Russische uitgever Zacharov heeft vervolgens het geheel van alle annotaties van Zajdensjnur ontdaan, de talloze Franse tekstfragmenten door Russische vervangen en de roman uitgebracht als de oerversie van Oorlog en vrede.

Wat heeft Zacharov bezield om deze Oorlog en vrede uit de archieven op te diepen? In haar Mimosareeks bracht uitgeverij Leiter-Nypels in 1956 een Oorlog en Vrede uit van 129 pagina’s, inclusief foto’s uit de film met Audrey Hepburn en Mel Ferrer. Dat gaat natuurlijk een beetje ver. Maar hoe ver kún je gaan om het de lezer makkelijk te maken en hem niet te vervelen met te veel getheoretiseer en Franse woordjes? Kun je zoiets maken tegenover de auteur, die per slot van rekening eigenhandig die dubbel zo lange Oorlog en vrede heeft geschreven? En kun je wel spreken van een ‘oerversie’ als al het Frans uit die vermeende oerversie is weggewerkt?

Overigens heeft ook het vaststellen van wat tegenwoordig als de canonieke Oorlog en vrede te boek staat, veel voeten in de aarde gehad, omdat Tolstoj altijd eindeloos bleef schaven aan de tekst en tot wanhoop van zijn uitgever bij iedere herdruk weer met nieuwe correcties aan kwam zetten.

Het zijn vooral de historische en filosofische uitweidingen die in de korte versie ontbreken; bijvoorbeeld de tweede epiloog, over wat de mensheid drijft, waarin Tolstoj zich tegen de bestaande geschiedopvattingen keert en het begrip ‘macht’ analyseert. Lange stukken over de oorlogshandelingen ontbreken; de inwijdingsceremonie van Pierre in de vrijmetselarij is veel korter beschreven, en ook ontbreekt de epiloog waarin wordt verteld hoe het hoofdpersonages zeven jaar na dato vergaat en hoe zijn hoofdpersoon Pierre in kringen van de toekomstige decembristen begint te verkeren die in 1825 een mislukte poging zouden doen het tsaristische regime omver te werpen. En als klap op de vuurpijl: Petja Rostov en Andrej Bolkonski overleven beiden de oorlog, zodat we nu de sterfscène van vorst Bolkonski moeten missen.

Is de ‘oer-Oorlog en vrede’ Oorlog en vrede nog wel? Aan de vertaling zal het in ieder geval niet liggen, want die is voortreffelijk. Voor wie de canonieke versie niet kent, is het ontbreken van Tolstojs dikwijls taaie filosofische verhandelingen natuurlijk geen gemis: wat niet weet, dat niet deert; de verhaallijnen en de handelende personages komen vrijwel overeen met die in de lange versie. En ja, ondanks het afgeraffelde slot is het Tolstoj op zijn best: een magistraal epos over Ruslands oorlogen met Napoleon in 1805 en 1812, verweven met het lot van verschillende adellijke families; met een subliem realisme schildert hij het aristocratische milieu, de mentaliteit, en prikt hij de mythe door als zou het krijgsbedrijf een strak georganiseerde, gecontroleerde aangelegenheid zijn.

Tolstoj, afkomstig uit een oud adellijk geslacht, verwerkte veel van zichzelf en zijn familiegeschiedenis in de roman. Bovendien drukte hij er zijn stempel op als commentator bij de geschiedenis en de oorlog. Hij mag graag uitweiden over zijn stelling dat de geschiedenis, anders dan de geschiedenisboeken ons willen doen geloven, in het geheel niet wordt bepaald door grote mannen, tsaren, keizers en genieën, maar dat zij simpelweg een opeenvolging van toevalligheden is waar geen Napoleon iets aan kan veranderen. Niet Napoleon was het die de oorlog ontketende, maar de geschiedenis die daar onafwendbaar op afstevende en zich slechts van de Corsicaan bediende. Een voordeel van de ‘oerversie’ is dat er mooie fragmenten in voorkomen die vast niet door de censuur zouden zijn gekomen, zoals het bordeelbezoek van jonge Nikolaj Rostov en de Russische soldaten die de laarzen van hun gewonde kameraden stelen.

Maar toch. Toch ontbeert deze uitgeklede versie iets. Het was natuurlijk niet voor niets dat Tolstoj als realist bij uitstek zijn adellijke personages in het Frans liet converseren. Dit typeert het milieu en maakt zijn beschrijving ervan zo levendig. Zoiets zou niet moeten ontbreken. Datzelfde geldt voor Tolstojs uitgebreide belerende beschouwingen over bijvoorbeeld de geschiedenis: dat de hoge heren zoveel kunnen beweren over de zogenaamde grote daden van grote mannen, maar dat híj weet hoe het werkelijk zit. Ze voegen een extra dimensie toe aan de roman, niet in de laatste plaats omdat ze zoveel vertellen over Tolstoj, over hoe tegendraads en moralistisch hij toen al was.

L.N. Tolstoj: Oorlog en vrede. Vertaald uit het Russisch door Peter Zeeman en Dieuwke Papma. Ambo; 968 pagina’s; ¿ 49,95. ISBN 90 263 1772 7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden