Profiel

Amsterdamse volksjongen wordt chef-dirigent in NYC

Ze zullen hem nog beter leren kennen, de volksjongen uit Amsterdam-West die in Amerika viool ging studeren. Hij wordt er nu de chef-dirigent van het New York Philharmonic Orchestra.

Jaap van Zweden voor het New York Philharmonic, in november 2014, met Beethovens Zevende symfonie. Beeld Getty Images

Hij was de volksjongen uit Amsterdam-West die in New York viool ging studeren. Op z'n 19de de jongste concertmeester aller tijden van het chique Concertgebouworkest. De gabber met het Mokumse accent die verlaat in de puberteit raakte. Hij ging feesten, ging uit, voelde zich in het Concertgebouw steeds meer 'een adelaar in een parkietenkooitje'. Tot gastdirigent Leonard Bernstein hem zijn baton in handen duwde. Probeer eens te dirigeren, zei hij, dat lijkt me echt iets voor jou.

En Jaap van Zweden ging dirigeren, in 1996. Hij begon nederig in Enschede, bij het Orkest van het Oosten. Klom op via het Haagse Residentie Orkest en het Radio Filharmonisch Orkest in Hilversum. Werd in 2008 chef-dirigent van het Dallas Symphony Orchestra. Het orkest van Hongkong nam hij er in 2012 bij. Waarna iedereen die hem kende, wist dat het wachten was op de sprong naar de top.

Die kwam gisteren, toen het New York Philharmonic Orchestra bekendmaakte dat de Nederlander Jaap van Zweden (nu 55) in het seizoen 2018-19 begint als de nieuwe chef-dirigent. Hij treedt daarmee in de voetsporen van illustere maestro's als Gustav Mahler, Arturo Toscanini en Leonard Bernstein. Van Zweden wordt in New York de tweede Hollandse chef, na Willem Mengelberg, die de functie van 1922 tot 1930 vervulde, naast zijn baan bij het Concertgebouworkest.

Jaap van Zweden

Jaap van Zweden (55) studeerde viool aan de Juilliard School of Music in New York. In 1979, op z'n 19de, ging hij bij het Concertgebouworkest aan de slag als de jongste concertmeester ooit. Het dirigeerstokje pakte hij in 1996 op bij het Orkest van het Oosten. Vervolgens liep zijn route via het Haagse Residentie Orkest en het Radio Filharmonisch Orkest (dat hem de titel honorary chief conductor verleende).

De sprong naar Amerika maakte Van Zweden in 2008, toen hij aantrad als chef van het Dallas Symphony Orchestra. In 2012 ontving hij de American Conductor of the Year Award. In hetzelfde jaar nam hij er het chefschap van het Hong Kong Philharmonic Orchestra bij. Zijn aanstelling in Dallas eindigt in 2018. In Hongkong blijft Van Zweden in elk geval tot hij in 2019 Wagners vierdelige operacyclus Der Ring des Nibelungen heeft voltooid.

In 2014 lekte uit dat musici van het Dallas Symphony Orchestra Van Zwedens stijl van leidinggeven ervoeren als kwetsend. 'Als je niet goed speelt, dan speel je niet goed', reageerde hij destijds op de kritiek. 'Sommige mensen zullen me niet aardig vinden. Maar ik ben altijd eerlijk, zowel tegenover mezelf als anderen.'

'Yap van Zvaydan'

De naam 'Yap van Zvayden' zong in Amerika al enkele weken rond. Hij kreeg de voorkeur boven kandidaten als de Oostenrijker Manfred Honeck en de Fin Esa-Pekka Salonen. Als 26ste music director van het New York Philharmonic volgt Van Zweden de Amerikaan Alan Gilbert op. Hij begint met een contract van twaalf weken per jaar.

'Ik liep hier als 16-jarig vioolstudentje rond aan de Juilliard School of Music. Niemand had kunnen bevroeden dat ik nu zo'n reuzenstap zou maken' reageert Van Zweden vanuit New York. 'Het is het hoogtepunt van mijn symfonische carrière.'

Het New Yorkse orkest, opgericht in 1842, behoort tot de Big Five, de vijf leidende symfonieorkesten van Amerika en wordt het gerekend tot de wereldtop. Sinds de dagen van Gustav Mahler houden de New Yorkers een reputatie hoog in hedendaagse muziek. En dat is precies waaraan de Amerikaanse pers in de eerste reacties op Van Zwedens aanstelling twijfelt. The New York Times monkelt over de 'veilige keuze' voor een man die zich in moderne muziek nog niet al te actief heeft getoond.

'Die kant van mij leren ze nog wel kennen', riposteert Van Zweden. 'Om ervaring op te doen met hedendaagse muziek ben ik destijds juist naar het Radio Filharmonisch Orkest gegaan. Ik heb in de NTR Zaterdagmatinee werk gedirigeerd van Berio, Rouse, Van der Aa. Laatst in Londen heb ik nog het Tweede vioolconcert van Magnus Lindberg in première gebracht.'

Japie gaat dirigeren

Zijn debuut bij het New York Philharmonic Orchestra maakte Van Zweden in 2012. Hij keerde er drie keer terug, voor het laatst in oktober 2015. The New York Times omschreef zijn debuut met Mahlers Eerste symfonie als een 'all-out dynamic performance'.

Ze gaan hem beter leren kennen, de man die in de muzikale grachtengordel lang gold als een charlatan. Hij speelde populaire deuntjes met fluitiste Berdien Stenberg. Deed op tv een vrolijke sketch met André Hazes. Werd na een casinobezoek achtervolgd en beschoten. En och heden, ging Japie dirigeren?

Gaandeweg snoerde hij iedereen de mond, al was het maar met de gloeiende Wagners die hij met het Radio Fil door het Concertgebouw joeg. Natuurlijk komt zoiets niet vanzelf. Doorpakken, perfectioneren, en nog eens, en nóg eens. In 2014 lekte uit dat musici van het Dallas Symphony Orchestra Van Zwedens stijl van leidinggeven ervoeren als kwetsend. 'Als je niet goed speelt, dan speel je niet goed', reageerde hij in een Amerikaanse krant.

Met de aanstelling in New York zijn de ambities nog niet vervuld. In maart leidt Jaap van Zweden aan de Weense Staatsopera Wagners opera Lohengrin. 'Een belangrijk operahuis erbij, dat zou niet gek zijn', peinst hij. En dan het Koninklijk Concertgebouworkest, dat dirigeerde hij voor het laatst in 2008. 'Ik ben er lang niet geweest, dat vind ik jammer. Maar we hebben plannen.'

En alsof het zo moest zijn begint vanavond op NPO2 de zevendelige serie Jaap van Zweden: een Hollandse maestro. Met de kennis van nu wordt het interessant te zien hoe hij de mars naar New York heeft aangepakt.

Artikel gaat verder onder video.


Vijf illustere voorgangers bij het New York Philharmonic

Gustav Mahler 1909-1911
De grote Weense componist die tevens dirigeerde. Zijn vroegtijdige dood maakte een eind aan een veelbelovende verbintenis.

Willem Mengelberg 1922-1930
Nederlander die de stoomboot nam naar New York, om het New York Phil te laten profiteren van zijn ervaring bij het Concertgebouworkest.

Leonard Bernstein 1958-1969
De man die Jaap van Zwedens lot bepaalde door hem tijdens een Amsterdamse repetitie onverwacht de baton in handen te duwen.

Pierre Boulez 1971-1977
Franse modernist, onlangs overleden, die de ritmische precisie van de New Yorkers bijschaafde.

Lorin Maazel 2002-2009
Dirigerende ijdeltuit die het New Yorkse orkest voorging in hoogte- en dieptepunten.

Gustav Mahler.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden