Amours in de Fondation Cartier verbeeldt de liefde in een onbegrensd scala van uitdrukkingsvormen Het eeuwig verlangen om te versmelten tot één

Voor het betreden van de tentoonstelling Amours in het gebouw van de Fondation Cartier loop je onder een cedar door, daar begin vorige eeuw geplant door François-René Chateaubriand....

Van onze verslaggever

Bob Witman

PARIJS

Man Ray maakte de mooiste foto's van vrouwen waar hij van hield. Van hem hangt Lips to lips (1930) op Amours, twee betoverende monden. Een ervan is gewelfd in zo'n diepe m-vorm dat de contour lijkt op die van een liggende naakte vrouw. Man Rays monden zijn nauwgezet gestift en gestileerd. Zo veel esthetischer dan Gretys Mund (1937), een foto van de Duitse kunstenaar Wols. Hier zijn de lippen onvolmaakt, ze staan half open, een schuine hoektand is zichtbaar evenals blonde haartjes rond Gretys lip. Toch ademt ook Wols' mond liefde, dat lijdt geen twijfel.

Het Arabisch schijnt zestig synoniemen voor het woord liefde te kennen, het Nederlands nul, maar de beeldende kunst beschikt over een onbegrensd aantal uitdrukkingsvormen. Op Amours verbeelden lippen de liefde, net als een kus, het hart, borsten, torso's, een omhelzing, doorwoeld beddengoed, een tatoeage, een ei uit de vagina van je maitresse eten en een snikkend meisje in een telefooncel.

Het scala kan onbeperkt worden uitgebreid. Honderd liefdeswerken selecteren voor de Fondation Cartier is een koud kunstje. De samenstellers van Amours kozen voor grote namen: The Kiss II van Roy Lichtenstein, een kus van Pablo Piccasso en een kus van Constantin Brancusi. Tekeningen van Willem de Kooning, Antoine Watteau, August Rodin, Jean Auguste Dominique Ingres, Paolo Veronese en Gustav Klimt. Er zijn video's van Douglas Gordon, Hal Hartley en Claire Denis.

Plato zegt dat minnaars twee helften van een puzzel vormen, die altijd naar elkaar op zoek zijn, gedreven door een diep verlangen om te versmelten tot één geheel. In Plato's Symposion wordt de fabel verteld dat er ooit drie seksen waren: man, vrouw en hermafrodiet. Deze laatste beschikte over twee hoofden en twee genitaliën. Zeus vreesde de macht van dit wezen en deelde het in tweeën. Sindsdien is de mens op zoek naar zijn wederhelft. De drijfveer voor de liefde is de constante staat van geamputeerdheid waarin de mens zich bevindt, en een leven zonder liefde is een leven vol fantoompijnen.

Die gedachte van twee-eenheid is in Amours te herkennen in de gestileerde motieven van verstrengeling en versmelting. In Le Baiser (1908) van Brancusi schuiven twee koppen, grof en hoekig maar toch teder, bijna in elkaar, aldus één blok steen geworden. Op tekeningen van Tintoretto, Corregio, Watteau en Courbet verschijnen lichaam zo intiem verstrengeld, dat het onmogelijk is elk lichaamsdeel tot zijn bezitter terug te voeren. Henri Cartier-Bresson laat je zelfs raden of er meer dan één lichaam op dat bed is gefotografeerd op Mexico (1934), omdat de onscherpe worsteling van ledematen en ondergoed niet meer herleidbaar is tot een persoon.

De tijd loopt kriskras door de expositie heen. Een video-installatie van Gary Hill staat bij Amours naast een aangetaste dubbele graftombe uit circa 1300, bijgenaamd Het goede huwelijk. De man ligt op zijn rug, de vrouw half op haar zij naar hem toegedraaid.

De legende die de pose haar ontroering geeft, vertelt dat het jonge paar op pelgrimage vertrok naar Santiago de Compostella. De vrouw overleed op de heenreis en de man volbracht de pelgrimstocht alleen, om aan zijn gelofte te voldoen. Teruggekomen viel hij in diepe rouw neer voor de tombe van zijn vrouw en stierf van verdriet op haar graf. De vrouw schikte liefdevol een stukje op om plaats voor haar man te maken in de tombe.

Schuin boven hun hoofd op een prominente plaats in het nieuwe tentoonstellingsgebouw van de Fondation Cartier zijn 22 zwartwit-tv's naast elkaar opgehangen door de Amerikaan Gary Hill: Suspension of Disbelief (For Marine) uit 1992. Het is een horizonale zapinstallatie. De schermen zijn geschakeld, de beelden schieten van links naar rechts, soms gesegmenteerd per tv-scherm, soms loopt het beeld door over meerdere schermen.

In loops van anderhalve minuut voert Hill het ritme op: het voorspel met close ups van navels, tepels en vingers, verspringend naar een beeld van een gestrekt vrouwenlichaam dat wordt gestreeld en betast. Haar buik schokt, armen en benen verstrengelen, nagels gaan in het vlees, de beelden wisselen elkaar in steeds hoger tempo af tot over 22 schermen breed de ontlading volgt. Het beeld springt op zwart.

Plato's idee dat liefde zou worden gevoed door een verlangen een dubbele seksualiteit te bezitten, is ook te herleiden als een motief in de film L'empire des Sens (1976), die in een belendende zaal wordt vertoond. Op Amours is een greatest-hitsselectie van liefdesfilms gemaakt met fragmenten uit films van Jean-Luc Godard, Louis Buñuel, Jean Vigo en Pier Paolo Pasolini.

In L'empire des sens filmt de Japanse regisseur Nagisha Oshima een onstuitbare vrijpartij van een laconieke zakenman en zijn obsessieve maitresse. Haar begeerte naar zijn lichaam is bijna dwangmatig en telkens eist ze nieuwe bewijzen van zijn liefde. Ze pakt, terwijl ze hem berijdt, een schaar. Ik knip, zegt ze, je geslacht eraf zodat het voor altijd bij mij is. Als je echt van mij houdt, begrijp je wat dit voor mij betekent. Hij heeft nogal wat moeite om haar daarvan af te brengen.

Amours is de derde grote zomertentoonstelling van de Fondation Cartier in het spectaculaire gebouw van de Franse architect Jean Nouvel. Het is in 1994 opgeleverd en heeft een dubbele glazen facade. De achter- en voorpui van het gebouw zijn op de begane grond in een acht meter hoge schuifwand gevat, zodat op warme dagen Amours half in de buitenlucht is te bezichtigen. De dubbele facade is door Nouvel zo ontworpen dat de boom die Chateaubriand bijna twee eeuwen geleden - met liefde - heeft gepoot, tussen de eigenlijk gevel en buitengevel zijn plek aan de Boulevard Raspail kon behouden.

Amours, Fondation Cartier, Boulevard Raspail 261, Parijs. Tot 2 november. Maandag gesloten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden