BESCHOUWING

American scream: waarom jarentachtigpastiche Stranger Things zo goed werkt

Tv-serie Stranger Things

Stranger Things, een sciencefiction/horrorserie over de raadselachtige gebeurtenissen in een Amerikaanse stadje in 1983, is doordrenkt van nostalgie naar de films én de muziek van dat tijdperk. Gemaakt door een tweeling die in 1984 werd geboren.

Fragment uit Stranger Things.

Barbara Holland, Barb voor haar vrienden, is het meisje in de schaduw. Tussen haar en de zon staat ­beste vriendin Nancy, het mooiste meisje van de klas. Barbs loyaliteit is grenzeloos, maar wat is de beloning voor een leven gewijd aan goed advies? Meegesleept worden door een monster en een gruwelijke dood in een parallel universum: zul je altijd zien.

Er zijn vele tieners geofferd op het altaar van de horrorfilm, naamloze slachtoffers die slechts dienden om het kwaad te profileren, maar met Barb, ­bijfiguur in de Netflixserie Stranger Things, heeft ­internet andere plannen. De fans van de serie weigeren haar dood te accepteren. What about Barb?, is de slogan van wat je gerust een beweging kunt ­noemen, die zich manifesteert op sites en in ­ander digitaal eerbetoon, dat zich opstapelt sinds de serie op 15 juli werd gelanceerd.

De populariteit van Barb bewijst vooral dat ­Stranger Things, geregisseerd door de gebroeders Ross en Matt ­Duffer, in een popculturele oogwenk cult is geworden, met een schare fans die het universum van de serie eindeloos laten uitdijen buiten de grenzen van de acht ­afleveringen. Zie Star Wars, zie Game of Thrones. En zie de opwinding na de aankondiging, eerder deze maand, dat Stranger Things een tweede seizoen krijgt. Een mededeling die door de Barb-brigade werd opgevat als een nieuwe kans voor hun favoriete maar morsdode personage, want was ook niet Jon Snow, held uit het Game of Thrones-universum, wonderbaarlijk herrezen?

Verdwijning van Will

Stranger Things opent met een plaats- en tijdsaanduiding. De tijd: 6 november 1983. De plaats: Hawkins, Indiana. Titel van de aflevering: 'The va­nishing of Will Byers'. Will is een van de jongens die we in de eerste aflevering ontmoeten, als hij met zijn vrienden het fantasyspel Dungeons & Dragons aan het spelen is. Op weg naar huis ­verdwijnt Will; het laatste wat we zien is het draaiende wiel van zijn crossfietsje. Tegelijk duikt er een meisje op, van wie we dan nog niet weten dat ze een ontsnapt laboratoriumexperiment is.

De verdwijning van Will is de motor van de serie; het vormt het begin van een queeste van zijn vrienden om Will te redden en het veroorzaakt de mentale instorting van zijn moeder (Winona Ryder) die er heilig van overtuigd is dat ze contact heeft - via knipperende kerstverlichting - met gene zijde. En, u voelt hem al aankomen, of heeft Stranger Things al lang gezien: ze is dus niet gek.

Gene zijde bestaat, achter het pittoreske decor van het stadje Hawkins. Maar dan in de vorm van een parallel universum waarmee een militair laboratorium (Hawkins National Laboratory) in de bossen bij de stad experimenten aan het uitvoeren is. Spoilervrij samengevat: de poorten van de hel gaan open en het is fietsen voor je leven geblazen.

Fragment uit Stranger Things.

De broers Duffer

Stranger Things is alsof elke jarentachtighorror-, sciencefiction- en fantasyfilm die we koesteren als jeugdsentiment, in de blender is gegooid. De serie wordt opgediend met de stilistische flair en het oog voor detail van een jonge Spielberg, de man van Jaws (1975), Close Encounters of the Third Kind (1977) en vooral E.T. the Extra-Terrestrial (1982).

De broers Duffer, in 1984 geboren in een buitenwijk van Durham, North Carolina, groeiden op met horrorfilms die ze al heel snel begonnen na te maken. Hun helden waren Sam Raimi (Evil Dead), Wes Craven (A Nightmare on Elm Street) , Clive Barker (Hellraiser) en John Carpenter (Halloween), maar, gaven ze in een recent interview in The New York Times toe, ze waren aan de jonge kant.

Ross Duffer: 'Als je een jaar of 10 bent en je ziet Evil Dead, dan zie je niet de ­humor waarmee het ­gemaakt is. Het was gewoon doodeng.' Matt Duffer: 'We waren bang voor Freddy Krueger (de moor­denaar uit Nightmare on Elm Street), maar van ­Hellraiser raakten we echt van streek.'

Het bracht ze op het idee dat ze in Stranger Things tot het uiterste hebben doorgevoerd: het gewone Amerikaanse tienerleven combineren met het ­onverklaarbare kwaad dat zich achter de facade van een doorsnee stadje verschuilt. Dat refereerde aan de angst die ze als kind voelden als ze naar een Wes Craven-film hadden gekeken: wat als Freddy ­Krueger door het plafond komt?

Debuut

Matt en Ross Duffer studeerden film aan de Chapman Universiteit in Californië. Hun eerste horrorscript was voor Hidden, dat werd gekocht door Warner. De film, die in 2015 werd uitgebracht, geldt als hun regiedebuut.

Ross en Matt Duffer.

Amerikaanse literaire traditie

Halen de broers Duffer hun inspiratie uit de films waarmee ze in het VHS-tijdperk opgroeiden, voor het tijdschrift The New Yorker was de serie aanleiding om de Duffers te plaatsen in een Amerikaanse literaire traditie. Joshua Rotman betoogt in zijn artikel 'The old American horror behind Stranger Things' dat het idee van het kwaad dat losbreekt als de mens te veel wil weten, ook te vinden is in het werk van H.P. Lovecraft, meester van het Amerikaanse horrorverhaal, die zijn meesterwerk The Shadow over Innsmouth, over een ogenschijnlijk idyllisch maar vervloekt vissersdorp, in 1931 schreef.

Hetzelfde The New Yorker noemde Stranger Things, via hun televisiecriticus Emily Nussbaum, 'an original', een 'verbazingwekkend efficiënt vertelde' ­serie die ondanks de duidelijke pastiche van de ­jarentachtigpopcultuur ook 'beklemmend' en ­'on-cynisch' was, met 'een zeldzaam respect voor het verdriet van volwassenen en de lijdensweg van kinderen'. De lijstjes van culturele verwijzingen in Stranger Things die zo makkelijk zijn aan te leggen (zie elders op deze pagina's) en de fans die zich aan de voeten van de personages hebben geworpen, ­tonen aan dat er met Matt en Ross ­Duffer twee ­geweldige verhalenvertellers zijn bij­gekomen, die er met de erfenis van Spielberg vandoor zijn ­gegaan.

En: What about Barb? De Duffers willen nog niet al te veel loslaten over seizoen twee, maar hebben wel gemeld dat ze haar nog niet vergeten zijn: 'We zorgen dat er enige gerechtigheid is voor Barb.'.

Matt en Ross Duffer verhuisden van Durham, North Carolina naar Orange, Californië, waar ze film studeerden aan de Chapman Universiteit. Hun eerste horrorscript was Hidden, dat werd gekocht door Warner. De film, die uiteindelijk in 2015 werd uitgebracht, geldt als hun officiële regiedebuut.

Fragment uit Stranger Things.
Fragment uit Stranger Things.

HORRORSCORE

De soundtrack van de Netflixserie Stranger Things van Kyle Dixon en Michael Stein is een hommage aan de mooiste sciencefiction- en horrorscores uit de jaren tachtig. Een overzicht van de meest verkillende synthesizercomposities uit de filmhistorie.

Goblin Suspiria (Dario Argento, 1977)

De Italiaanse progrockband Goblin gebruikt etnische instrumenten als de tabla en de bouzouki in de soundtrack voor de bovennatuurlijke horrorfilm Suspiria, en dat is al huiveringwekkend. Maar de Suspiria-soundtrack is vooral een mijlpaal omdat Goblin de Moog-synthesizer inzet als orkestvervangend angstinstrument. Een van de engste en mooiste horrorsoundtracks ooit gemaakt.

Tangerine Dream Sorcerer (William Friedkin, 1977)

De elektronische score bij de cultfilm Sorcerer van Tangerine Dream is zijn tijd ver vooruit. De broeierige en apocalyptische thema's zijn afkomstig uit een museum aan Moog-, ARP-, en Oberheimsynthesizers en begeleiden een waanzinnige vrachtwagenroadtrip door de jungle, bij een 'konvooi van de angst'. De muziek is beter.

Sorcerer.

John Carpenter The Fog (John Carpenter, 1980)

Als de freakmist uit The Fog allang weer is opgetrokken, zit de soundtrack van regisseur John Carpenter nog in het hoofd. Carpenter schreef de soundtracks voor zijn horrorfilms graag zelf, in zijn goed toegeruste synthstudio. De golvende synthesizerlijnen onder spookhuispiano's in het soundtrackdeel The Journal zijn niet alleen onheilszwanger, maar ook gewoon bloedmooi.

Vangelis Blade Runner (Ridley Scott, 1982)

Coole techno, hoogromantische orkestklanken, Ennio Morricone-koren en jankende sekssaxofoons en dat alles samen in één soundtrack? Jawel hoor, laat dat maar aan filmscoreheld Vangelis over. Zijn soundtrack voor Blade Runner is bijzonder, omdat die klinkt als een vrijpartij van duister brommende synths en bombastische orkestraties. In dat opzicht kan Vangelis worden gezien als de wegbereider voor Hans Zimmer, een van de soundtrackgoden van het huidige filmtijdperk.

Blade Runner: The Final Cut.

Tangerine Dream The Keep (Michael Mann, 1983)

Het Duitse Tangerine Dream was de sountrackgrootleverancier van de jaren tachtig, en ver daarna. Luister maar eens naar de score bij de demonische cultfilm The Keep. Tangerine Dream legt een kwaadaardige maar toch ook bevreemdend vriendelijke discosfeer in de melodieus rollende synthesizers: een dj-set voor verliefd dansende nazi-aliens op de donkere kant van de maan. Tangerine Dream is hét voorbeeld voor de componisten van de Stranger Things-soundtrack, en wij begrijpen wel waarom.

The Keep.

Charles Bernstein A Nightmare on Elm Street (Wes Craven, 1984)

De synthesizerscore van componist Charles Bernstein bij de enge-dromenfilm A Nightmare on Elm Street van Wes Craven is ongegeneerd bombastisch en daarom wel zo effectief. Want een tikje overdreven doet kinderslachter Freddy Krueger natuurlijk ook. Het thema uit de herkenningsmelodie is een klassieker. Eigenlijk jammer dat Bernstein er een overdaad aan naargeestig hijgende vrouwenkoren overheen blaast.

John Harrison Day of the Dead (George A. Romero, 1985)

Regisseur George A. Romero zat even zonder filmcomponist, en vroeg zijn assistent-regisseur John Harrison muziek te schrijven. Een goed idee. Harrison componeerde een aantal aangrijpende motieven op nu eens niet stokoude analoge synths, maar op het wat gladdere elektronische instrumentarium uit de jaren tachtig en drumcomputers. Die luchtige melodieën doen het goed als sfeerverhogende soundtrack bij de hersendiners van opdringerige zombiehorden.

Day of the Dead.

John Carpenter Prince of Darkness (John Carpenter, 1987)

Wát een soundtrack. De synthesizers vervangen een compleet orkest, en de pulserende bassen en ijle elektronische vrouwenstemmen uit het openingsthema voorspellen al dat ook deze horrorfilm weer niet goed gaat aflopen. Delen uit de Prince of Darkness-soundtrack hadden het uitstekend gedaan bij de raadselachtigste scènes van Stranger Things, en hebben vast en zeker gediend als voorbeeld voor Kyle Dixon en Michael Stein.


NET ALS IN DE FILM

Elke aflevering van Stranger Things wemelt van de verwijzingen naar het popculturele universum van de jaren tachtig. Maar een aantal filmverwijzingen springt er uit.

E.T. the Extra-Terrestrial (Steven Spielberg, 1982)

Succesvolste film van de jaren tachtig, over de vriendschap tussen een alien en de 10 jaar oude Elliot. De regisseur zou het idee van een wonderbaarlijke vriend die je in je eigen huis verbergt voor de volwassen wereld, hebben ontleend aan de imaginaire vriend die hij zelf als kind in het leven had geroepen na de scheiding van zijn ouders. Zo wordt in Stranger Things het mysterieuze meisje Eleven in de kelder van het huis van Mike Wheeler ondergebracht. En verder: crossfietsen, mannen in witte pakken en natuurlijk 'telekinese'!

Fragment uit E.T. the Extra-Terrestrial.

Stand by Me (Rob Reiner, 1986)
Verfilming van een boek van Stephen King, een andere grote invloed op de serie. Een groep jongens gaat op zoek naar een vermiste vriend; tijdens hun zoektocht leren we ze stuk voor stuk kennen. En net als in Stand by me lopen de jongens in Stranger Things bij hun zoektocht in een van de afleveringen langs een spoorlijn.

Carrie (Brian De Palma, 1976)
Stranger Things kan in zijn geheel als een ode aan de eindeloze verbeelding van de Amerikaanse schrijver Stephen King worden beschouwd. Het aantal verfilmingen van zijn werk is de honderd inmiddels gepasseerd (zie ook Stand by Me). Daarnaast moeten we It noemen, dat in 1990 als miniserie werd verfilmd: ook hier een groep jonge outcasts die te maken krijgt met een wezen uit een andere dimensie: Pennywise. Maar de serie van de Duffers is ook doortrokken van Carrie, het gekwelde meisje dat wraakneemt met haar telekinetische krachten. Ook Eleven heeft wat verrassingen in petto.

Fragment uit Carrie.

Altered States (Ken Russell, 1980)
Een van de vreemdste sciencefiction/horrorfilms van het decennium. Wetenschapper (William Hurt) probeert nieuwe dimensies aan te boren door drugs te gebruiken terwijl hij in gewichtsloze toestand in een bad zweeft. Ook in Stranger Things probeert de wetenschap de geest te verruimen in een watertank en ook hier zijn de gevolgen catastrofaal.

Fragment uit Altered States.

Halloween (John Carpenter, 1978)
Baanbrekende horrorfilm, met een sindsdien nauwelijks meer geëvenaard minimalisme en een klassieke soundtrack. Psychopaat maakt jacht op tieners, in de doodnormale setting van een Amerikaanse buitenwijk. Voor Stranger Things is The Thing (1982) van Carpenter nog belangrijker. We zien in een van de scènes nog net de filmposter hangen aan een muur.

Fragment uit Halloween.

Poltergeist (Tobe Hooper, 1982)
Horrorfilm geregisseerd door de man die ons de Texas Chain Saw Massacre bracht. Resultaat: de ideale Amerikaanse familie wordt geconfronteerd met horror uit een andere dimensie als blijkt dat hun huis op de verkeerde plek staat. De toegang tot de andere dimensie loopt in Poltergeist via het televisietoestel ('They're he-eere!'), terwijl in Stranger Things de signalen via de verlichting in huis worden gegeven.

Fragment uit Poltergeist.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.