Amal Clooney was een ideale schildersmuze geweest

Amal verstaat de kunst van decorum

Toen de Franse meester Watteau zijn beroemde voorstellingen schilderde, ontstond ook mode zoals we die nu kennen. Driehonderd jaar later ziet Wieteke van Zeil een vrouw die Watteaus ideale muze zou zijn geweest: Amal Clooney.

Amal Clooney bij het Cannes Film Festival in 2016. Foto epa

Kunst en kleren voeren al eeuwen een dans op van wederzijdse invloed en inspiratie; zonder kunst zouden we niet weten wat mensen droegen in tijden die ver achter ons liggen. Stoffen vergaan, maar beelden en schilderijen bleven. En steeds weer raken modeontwerpers geïnspireerd door kunstenaars, of het nou de 18de-eeuwse Romantiek is of De Stijl, Pop-art of het Impressionisme, in de modewereld is te zien wat de invloed is van kunst.

Zelden wordt de naam van een kunstenaar verbonden aan één modestijl. Je hebt Antonie van Dyck-draperieën, omdat de kunstenaar satijnen mantels zo weelderig schilderde. En je hebt Titiaanrood om roodharige vrouwen te omschrijven. Maar van alle kunstenaars heeft alleen Antoine Watteau (1684-1721) de eer naamgever te zijn van een stijl die nog altijd op modeblogs te vinden is: de Watteaujurk of Watteauplooi. Pli Watteau, zoals het vroeger werd genoemd, Watteau dress op Engelstalige blogs.

Watteauplooi

Onder een Watteauplooi wordt een stuk stof verstaan dat aan een jurk vastzit en vanaf de schouders in plooien naar beneden valt, soms tot op de grond, in een sleep, soms slechts tot de taille. Het is geen cape: de plooien zijn essentieel. De Watteauplooi kan ook bestaan uit een dunne stof die vanaf één schouder naar beneden valt. Afgelopen jaar was de Watteauplooi veel te zien op de rode lopers: in Cannes, bij de Golden Globes, in Venetië en bij de de Oscaruitreiking droegen onder anderen actrices Soairse Ronan, Lily James, Jada Pinkett en Jessica Chastain versies van de jurk.

Ook Amal Clooney vestigde de aandacht op de pli Watteau. Twee keer droeg mensenrechtenadvocaat en echtgenote van George Clooney vorig jaar een Watteaujurk. Een gele versie in lichte, romantische stof in Cannes, en een zwarte uitvoering bij de Golden Globes, met aan één schouder een sleep van plooien, die ze klassiek combineerde met lange, witte galahandschoenen.

En als we even bij haar blijven, dan doemen er nog subtielere overeenkomsten op met de kleding uit de tijd van Watteau; het is eerder een zweem van 'Watteauisme', dat Amal Clooney nieuw leven inblaast. Dat heeft te maken met timing en decorum, waarop zij haar outfits steeds afstemt. Juist in de Watteautijd vonden timing en decorum een vertaling naar kleding.

Tekst gaat verder onder de foto.

Op het randje van de koketterie

Bij Watteaus galante gezelschappen zit iedereen een beetje in zijn eigen wereld. Iedere schilder kent zijn eigenaardigheden; die van de Fransman Watteau (1684-1721) was dat hij zijn figuren graag van achter tekende. Ik bedoel: op de rug gezien, met de nek aangekeken, in profil perdu. Lees hier de hele recensie van Watteau in het Teylers Museum.

Jessica Chastain in Cannes. Foto Corbis via Getty Images

Tijdens de arbeidzame jaren van Antoine Watteaus leven, ontstond niet alleen de plooi die hij beroemd maakte, maar ook een bepaalde manier van kleden. Vrouwen gingen onderscheid maken tussen binnen- en buitenkleding, in het Engels undress en full dress, en in het Frans deshabillé en habit. Op één dag kleedde de vrouw zich meerdere malen om, afhankelijk van de gelegenheid. Ook de binnenkleding werd mode; je kon er gerust thuis gasten in ontvangen. Het verschil tussen formele en informele kleding begon hier.

De Watteautijd was een cruciale tijd voor de mode. In zekere zin kun je zeggen dat de mode hier geboren werd. De seizoensstijlen, het winkelen in boetieks, het neerzetten van 'looks' die gekopieerd worden door volgers, de aandacht voor accessoires en hoe je je daarmee kunt onderscheiden. En bovenal: het perpetuum mobile van veranderlijkheid en vernieuwingsdrang - het begon allemaal in deze tijd, toen Lodewijk XIV over Frankrijk heerste.

'Waarom zou ik je schrijven wat de dames dragen?', schreef advocaat en filosoof Montesquieu aan een vriend (in Lettres persanes, 1721), 'voordat je mijn brief ontvangt, is alles alweer anders. Een vrouw die Parijs verlaat en zes maanden op het platteland doorbrengt, komt zo ouderwets terug dat het lijkt of ze dertig jaar is weggeweest.'

Jada Pinkett. Foto WireImage

'Franse stijl'

Veel elementen van wat wij vandaag nog verstaan onder mode en stijl vinden hun oorsprong in de periode-Lodewijk XIV, zo legt cultuurhistoricus Joan DeJean uit in het heerlijke boek The Essence of Style (2005). Niet omdat mode eerder niet bestond, maar het gevoel voor marketing en imago van de Zonnekoning was zo sterk dat de 'Franse stijl' zich direct internationaal verspreidde.

Frankrijk, en Parijs in het bijzonder, werden de standaard voor 'goede smaak'. Van champagne om een mooi moment mee te beklinken tot diamanten die jubilea bezegelen; veel stijl-'tradities' stammen uit deze tijd, net als het mythische imago van Parijs zelf. In de zomer van 1676 liet Lodewijk honderden witte zwanen naar Parijs brengen om ze een nieuwe habitat in de Seine te geven, zodat mensen betoverd zouden worden als ze de dieren zouden zien drijven. De zwanen overleefden de vervuilde Seine niet lang, maar het beeld van Parijs als stad die een zekere magie aan je leven toevoegt, leeft sindsdien - dankzij de Zonnekoning.

De Watteaujurk was - ondanks dat Watteau nooit onder Lodewijks mecenaat heeft gewerkt - onderdeel van die krachtige vrouwenmode. In deze jurken bewogen vrouwen zich losser dan voorheen, toen vrouwen nogal strak in het harnas van hun kleren zaten. De stijl was het gevolg van nieuwe, dure stoffen: men wilde daar liever niet in knippen, dus vouwde kleermakers vanuit de jurk een groot aantal plooien die breed naar beneden vielen, met als effect dat de jurk een bollende vorm kreeg.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Antoine Watteau: Twee studies van een zittende vrouw, ca.1715-1716. Foto Collectie Rijksmuseum, Amsterdam
Detail uit Rendez vous de chasse van Antoine Watteau. Foto The Wallace Collection, Londen

In Watteau's schilderijen en tekeningen is goed te zien dat de stoffen opbolt alsof er een zuchtje wind onder is gekomen die de jurk een beetje 'optilt'. Met haar waterval van curves is de Watteaujurk een wonderlijke combinatie van verheffing en bevrijding, van vrouwelijkheid en natuurlijkheid die de dames in zijn schilderijen een zeker - oké, laten we het maar zeggen - je-ne-sais-quoi geeft.

De interpretaties van vandaag zijn compleet anders; niet langer bolt de hele jurk op en ziet een Watteaujurk eruit als een bevrijding voor de vrouw; vaak lijken de plooien van de jurken als vloeistof om de lichamen van draagsters gegoten. Ook de omgang met binnen- en buitenkleding is veranderd. Sterker nog: juist in deze tijd is het normaler dan ooit om in spijkerbroek naar de opera te gaan en in een glitterrokje naar kantoor. De mode is zo democratisch geworden dat er van de codes full dress en undress weinig over is.

Maar er is één vrouw die in klassieke geest haarfijn gevoel heeft voor welke kleding passend is op welk moment, en in welke situatie: Amal.

Tekst gaat verder onder de foto.

Oplossing

De Watteauplooien ontstonden uit praktische overwegingen: eind van de 17de eeuw kreeg men beschikking over kostbaarder stoffen - van Indiase handbeschilderde sits (zie foto links) tot tafzijde en damast - waar men het liefst zo min mogelijk in knipte. Gevolg: aan de achterkant werd de japon 'opengevouwen' en in plooien aan het schoudergedeelte bevestigd. De oorspronkelijk pli Watteau hangt zit dus in de volle lengte vast aan de jurk, die daarom ook wel de robe sac werd genoemd.

Amal Clooney in de rechtszaal. Foto EPA

Amal

De in Libanon geboren Amal Clooney (38, meisjesnaam: Alamuddin) is mensenrechtenadvocaat. Ze adviseerde Kofi Annan bij de VN-commissie aangaande Syrië, ze vertegenwoordigt de gevallen president van Oekraïne, Yulia Timosjenko, ze werkt namens Armenië aan politieke erkenning voor de Armeense genocide en ze zet zich sinds afgelopen jaar in voor repatriëring van de Parthenonsculpturen, de zogenoemde Elgin Marbles, vanuit het British Museum aan Griekenland.

Toen ze in 2015 trouwde met acteur George Clooney (55), kopte de meeste kranten iets in de trant van 'Begeerde Clooney trouwt vriendin'. Behalve één: het platform Business Woman Media kopte 'Internationally acclaimed barrister marries actor boyfriend':geprezen advocate trouwt acteursvriendje.

Amal Clooney, kortom, is het type vrouw dat iedere slimme jonge vrouw wil zijn - een ideaal. En dan heeft ze ook nog George Clooney weten te strikken. En: Amal weet hoe je kleren gebruikt om te communiceren.

Dat heeft in eerste instantie te maken met kleur. Je kunt jezelf niet krachtiger uiten zonder woorden, dan door één kleur te dragen, in verschillende tinten. Vrouwen hebben, vooral in formele gelegenheden, meer kledingopties dan mannen, dus er is keuze: wat wil je dat de eerste indruk is?

De keuze voor tonale outfits (kleren die uit tinten van één kleur zijn samengesteld) is dan een ijzersterke; niet alleen omdat het beheersing en een zekere neutraliteit uitstraalt, maar ook omdat het visueel volkomen helder is. Er zijn geen 'stoorzenders' in de verschijning. De Britse Vogue van januari schrijft dat tonale outfits 'een luxueus, moeiteloos gemak' uitstralen.

Aan die omschrijving voeg ik graag helderheid toe. Eigenschappen die in veel vrouwen op Watteau's schilderijen te herkennen zijn. Terwijl de kleuren van de kledij van de mannen in het werk Rendez-vous de chasse (1717 - '18) opgaan in de bos-achtige omgeving, springen de drie vrouwen eruit met ieder een eigen kleur: wit, roze en geel. Watteauvrouwen staan als een huis in een voorstelling, maar zitten niet oncomfortabel in hun corset; ze lijken te bewegen met gemak.

Luxe, gemak en helderheid vind je ook in de garderobe van Amal Clooney: ze heeft karakter en dat karakter is feilloos én ontspannen, zo communiceert ze. Dat is bij ambitieuze vrouwen allerminst vanzelfsprekend: onderzoeken hebben aangetoond dat de perceptie van dezelfde professionele kwaliteiten bij een vrouw door mannen én vrouwen negatiever is dan bij mannen. Een man als leider is daadkrachtig waar een vrouw al gauw een haaibaai is, een hardwerkende man toegewijd waar een vrouw sneller egoïsme wordt verweten. Clooney slaagt erin een ontspannen vrouwelijkheid en autonomie tegelijk uit te stralen, dat dwingt respect af.

Tekst gaat verder onder de foto.

Amal Clooney bij de Golden Globes. Foto Getty Images

Decorum

En dan is er de andere reden dat Amal zich een modern icoon toont: decorum. De kunst om zich naar gelegenheid te kleden, zoals in Watteaus tijd in gebruik raakte. Amal kent en toont het verschil tussen dag en avond, werk en vrije tijd, privé en publiek. Het Amerikaanse blad Vanity Fair prees haar vorig jaar daarvoor met een plaatsing op de lijst van Best Geklede Vrouwen.

Als Amal zich in formele gelegenheden begeeft, draagt ze jurken met kleur, maar zonder afleidende details. Als ze op de rode loper staat, toont ze een Hollywoodglamour waar slechts de actrices van lang verdwenen tijden als Greta Garbo of Kathrine Hepburn aan kunnen tippen. Als ze in een club in Ibiza staat: een kort gouden jurkje. Als ze op vakantie is, Rivièra-chic. En als ze met vriendinnen dineert: een ontspannen ensemble.

Aan Amal kun je, anders dan de meeste bekende vrouwen die veel gefotografeerd worden, aflezen in welke omgeving en situatie ze zich bevindt. Ze toont in elke omstandigheid haar Libanese, tijdloze schoonheid, en kent de grenzen van haar ijdelheid: toen een journalist van The Telegraph aan haar vroeg wat ze naar de rechtbank zou gaan dragen in de genocidezaak van Armenië tegen Turkije, antwoordde ze droogjes: 'Ik draag Ede & Ravenscroft', verwijzend naar de 400 jaar oude kleermakersbedrijf dat de Britse toga maakt. Een grap, maar ook een verheldering van prioriteit en decorum. Voor een schilder als Watteau zou Amal Clooney een ideale muze geweest zijn.

Lees ook: Iedere schilder kent zijn eigenaardigheden; die van de Fransman Watteau (1684-1721) was dat hij zijn figuren graag van achter tekende. Recensent Stefan Kuiper schreef een recensie van Watteau in het Teylers Museum.

Meer over