Chalvar Monteiro.

Reportage Alvin Ailey American Dance Theater

Alvin Ailey American Dance Theater: kippevel bij het regenbooggezelschap

Chalvar Monteiro. Beeld Andrew Eccles

Waar het Alvin Ailey American Dance Theater ook optreedt, de nalatenschap van de legendarische zwarte danser en choreograaf Alvin Ailey wordt met gejuich ontvangen.

Er zijn momenten dat je je afvraagt wat indrukwekkender is aan een optreden van het Alvin Ailey American Dance Theater: de dansers op het podium? Of het publiek in de zaal? Op een woensdagavond in juni staat het moderne dansgezelschap in het Lincoln Center in New York. De zaal uit 1964, die alles uit de kast trekt om indruk te maken (goudkleurige balkons, lampen in de vorm van juwelen, een immense bolvormige kroonluchter als middelpunt van een gouden plafond), stroomt vrijwel tot de nok toe vol. Jonge kinderen, hoogbejaarden en alles in het midden. Zwart, wit en ook alles daartussenin.

Nog voor het gordijn opgaat klinkt hard applaus. Ook wanneer de dansers op het podium staan, bewaart niemand zijn enthousiasme. Er gaat luid gejuich op als een danseres een hoge spreidsprong maakt. Er klinkt een langgerekte ‘wooooow’ wanneer een danser zijn partner bij één voet vasthoudt en zij eenbenig volledig achterover buigt. Na afloop zwelt het gejuich aan als bij een stadionconcert en begint het geluid rond te zingen tussen de gekromde balkons, te draaien als in een centrifuge – en dan, ja: kippevel.

‘Dit is nog niks’, zegt een medewerker van het dansgezelschap laconiek, in de pauze. ‘Wanneer we op tournee zijn in het buitenland gaat het publiek pas echt los.’

Proef op de som

Nederland kan komende vier dagen de proef op de som nemen. Het Alvin Ailey American Dance Theater (AAADT) treedt vier keer op in het Nieuwe Luxor in Rotterdam. Het gezelschap met vrijwel alleen gekleurde dansers is vernoemd naar de legendarische danser en choreograaf Alvin Ailey (1931-1989).

Ailey creëerde niet alleen een zeldzaam podium voor Afro-Amerikaanse dansers, maar ook voor hun cultureel erfgoed. Hij choreografeerde werk op gospels en spirituals, op Afrikaanse percussie, jazz en blues. Moderne dans mengde hij met jazz- of showballet en Afrikaanse dansen. En hij kaartte kwesties aan als onderdrukking en racisme, maar ook veerkracht en hoop.

Artistiek directeur Robert Battle. Beeld Andrew Eccles

Dat alles culmineerde in zijn beroemdste werk Revelations (1960), dat de worsteling, wanhoop en trots van de Afro-Amerikaanse bevolking laat zien. Het AAADT danst het stuk steevast aan het eind van vrijwel elke voorstelling.

Uitdagende schoonheid

Danser en choreograaf Robert Battle (47), sinds 2011 artistiek directeur van het AAADT, herinnert zich hoe hij Revelations, zoals veel Amerikaanse kinderen, met school zag. Hij vertelt het een dag eerder, in het Joan Weill Center for Dance, het grootste gebouw voor dans in New York. Het AAADT heeft daar eigen dansstudio’s, een professionele dansopleiding, een amateurschool en programma’s voor kinderen in kansarme wijken.

Battle groeide zelf op in Liberty City, de gewelddadige zwarte wijk in Miami die ook het decor vormt van de film Moonlight. ‘Ik zat op balletles en zong met hoge stem in het kerkkoor. Je kunt wel raden wie er werd gepest.’ Maar toen hij het AAADT zag dansen, ‘en in het bijzonder de mannen - zo sterk en uitdagend in hun schoonheid en gratie – voor wie uitzinnig geapplaudisseerd werd, wist ik dat ik niet bang moest zijn’.

Battle zag in Revelations beelden van religieuze devotie (de beroemde beginscène waarin dansers hun handen ten hemel heffen), van uitbuiting (katoenplantages) en herrijzenis (Evangelische rivierdoop): ‘Ik begreep: dans kan ook over ons gaan.’

Ailey’s nalatenschap vormt nog altijd de ruggegraat van het gezelschap; herhaaldelijk citeert Battle zijn voorganger om het huidige beleid te rechtvaardigen (‘Zoals Ailey het zelf het beste zei…’). Of het AAADT na zestig jaar nog bestaansrecht heeft? Battle: ‘In een verdeeld land als Amerika? Ik zou zeggen: meer dan ooit. De danswereld is niet divers genoeg. Gekleurde dansers krijgen nog altijd onvoldoende mogelijkheden. Denk aan Misty Copeland die pas in 2015 de eerste Afro-Amerikaanse prima ballerina werd in de 75-jarige geschiedenis van het American Ballet Theatre.’

Sociaal onrecht

Ook blijft het noodzakelijk, benadrukt hij, om in de geest van Ailey moderne dans te programmeren die sociaal onrecht aankaart. Hij zoekt jonge choreografen, zoals hiphopchoreograaf Rennie Harris, die zich in Lazarus (2018) afvraagt hoe een zwarte man te zijn in een witte wereld. Of hij brengt een oud stuk met hernieuwde actualiteit, zoals Shelter (1992) over mensen op zoek naar veilig onderdak.

Ook buiten het podium blijven ‘hele gemeenschappen verstoken van dans’, zegt Battle. ‘Daarom trekt zijn gezelschap veelvuldig armere wijken in, om voorstellingen én danslessen te geven. ‘We willen jonge mensen laten weten: je hebt het recht dit te zien. Dit behoort ook jou toe.’

Michael Jackson Jr. Beeld Andrew Eccles

In het Lincoln Center zie je wat hij bedoelt: geschoolde dansvormen (klassiek ballet of Martha Graham-techniek) gaan hand in hand met streetdance, hiphop, gliding, mambo en Afrikaanse vreugdedansen. Behalve om hun atletisch vermogen en tomeloze energie, staan AAADT-dansers bekend om hun veelzijdigheid. Soms ligt de boodschap er nogal dik bovenop, wanneer dansers geëxalteerd stuiptrekkend over het podium kruipen. Maar vaak zijn de choreografieën licht, opbeurend, geestig zelfs.

‘Anders wordt het totaal deprimerend’, zegt Battle. Opnieuw neemt hij een voorbeeld aan Ailey die mede door zijn Broadway-achtergrond een goed ontwikkeld gevoel voor entertainment had. Battle: ‘Hij wist als geen ander hoe mensen een choreografie in te trekken. Het persoonlijke universeel te maken. We hebben Revelations eens in het Bolshoi Theater in Moskou opgevoerd. De Russen bléven maar klappen, ze wilden de zaal niet verlaten. Niet alleen omdat ze hadden genoten van de opvoering. De onzichtbare muur tussen de podiumomlijsting en de zaal was neergehaald op een manier die je verwacht in een zwarte kerk, niet in het Bolsjoi. Ik zal dat moment nooit vergeten.’

PROFIEL 

Alvin Ailey (1931-1989) Een inclusieve danser en denker, lang voordat dat in de mode kwam

Een benzinestation en een kerk, that’s it. Zo omschreef de wereldberoemde zwarte danser en choreograaf Alvin Ailey (1931-1989) zijn geboortedorp Rogers, in de staat Texas. Zijn moeder was een tiener toen hij werd geboren, zijn vader liet niks meer van zich horen. Hij groeide op tussen arme, zwarte en gelovige katoenplukkers. Totdat hij op zijn 12de met zijn moeder verhuisde naar Los Angeles, waar een vriendin hem meenam naar een dansles. De kennismaking met Lester Horton (1906-1953), pionier in de multi-etnische dans, werd een keerpunt in zijn leven. Ailey dompelde zich onder in de danswereld, inclusief de populaire dancehalls. Na Hortons dood nam hij diens dansschool over, met zijn mix van ballet, moderne dans én etnische dansvormen (Native-American, Afro-Caribisch, Aziatisch en Afro-Amerikaans), plus de gemengde groep studenten: witte, zwarte, Mexicanen en Aziaten. Hoewel Ailey snel naar Broadway vertrok, ligt hier de kiem van zijn latere, legendarische ‘regenbooggezelschap’, het Alvin Ailey American Dance Theater (AAADT).

Alvin Ailey Beeld Normand Maxon

Toch staat die ene baptistenkerk uit zijn kindertijd, met haar swingend verkondigde hoop, veerkracht en redding, aan de basis  van Ailey’s grootste succes, de choreografie Revelations (1960). Tot op de dag van vandaag danst AAADT wereldwijd dit spirituele dansstuk op gospelmuziek. Wat Het Zwanenmeer is voor klassiek ballet, is Revelations voor de zwarte Afro-Amerikaanse dans: een klassieker gezien door miljoenen mensen.

Gejuich verzekerd

Ook deze week is gejuich verzekerd tijdens het vierdaagse bezoek van het AAADT aan Rotterdam. De dansers zullen het Nederlandse publiek op die spontaan klinkende muzikaliteit van traditionele slavenliederen geheid uit de stoelen dansen. De lokroep van de heldere choreografie is moeilijk te weerstaan, met haar lyrische verbeelding van het zware werk op de katoenvelden (bruine kostuums), de doop in de rivier (blauwe en witte kostuums) en de herrijzenis van de onderdrukten (Fix Me, Jezus). De dansers mogen zich echter niet laten verleiden tot ingewikkelde versieringen of een uitzinnig protestspektakel. Iedere nieuwe cast moet, naar opdracht van Ailey, de complexiteit van de eenvoud begrijpen. ‘Ze moeten hun ziel toevoegen, geen bewegingen’, benadrukte hij meermaals tijdens zijn leven: Would you please do my steps?

Achter het geheim van het succes van Revelations gaat ook iets onopvallends schuil: een speciale belichting die de gekleurde huid zorgvuldig uitlicht. Dat was in 1960 behoorlijk nieuw. Een op witte dansers gemaakt lichtplan liet zwarte dansers, als ze al het danspodium haalden, er vaak grijs en verwassen uitzien. Ailey gooide dat om, met kennis uit zijn musicaltijd op Broadway, waar hij werd gecast voor zwarte musicals.

In 1954 maakte hij samen met de steeldrum zijn debuut in Truman Capote’s musical House of Flowers. Een jaar later swingde hij in The Carefree Tree en in 1957 danste hij vooraan in Jamaica, met in de hoofdrollen de Mexicaans-Amerikaanse acteur Ricardo Montalban en zangeres en mensenrechtenactivist Lena Horne. Zijn tijd in New York gebruikte Ailey ook om moderne dans te studeren bij Martha Graham en zich te laven aan invloeden van jazz en blues. Dat alles bracht hij samen bij zijn eigen gezelschap, in 1958 opgericht om zwarte dansers meer podiumkansen te geven en een groot publiek te zoeken voor de Afro-Amerikaanse cultuur.

‘Revelations’ van Alvin Ailey door het Alvin Ailey American Dance Theater. Beeld Paul Kolnik

Miljoenenpubliek

De eerste overwinningen van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging in de jaren zestig brachten ook de danswereld in vervoering. Ailey stond pal voor de emancipatie van de zwarte danser. Hij nam hen sneller aan dan anderen, ‘omdat ik zelf zwart ben en weet wat het betekent minder kansen te krijgen’. Maar als iemand echt goed was, en vooral zichzelf liet zien, waren huidskleur en achtergrond hem om het even. Tot ongenoegen van de Black Power Movement, die hem verweet geen puur zwart gezelschap na te streven. Ailey dacht al inclusief, lang voordat die term in de mode kwam. Het gerucht dat Madonna ooit bij hem zou hebben gedanst, wordt door AAADT-dansers afgezwakt: ze deed mee aan repetities.

Ondanks zakelijke tegenvallers – zijn groep ging bijna failliet – wist Ailey zijn mix van ballet, moderne dans, jazz, blues en musical populair te maken bij een miljoenenpubliek. Hij groeide uit tot boegbeeld van de zwarte dans, lieerde in 1969 een dansschool en in 1974 een jongerenafdeling aan zijn gezelschap. Toch eindigde hij als gebroken man. Ailey worstelde met bipolariteit, belandde in 1980 na een inzinking in een psychiatrische kliniek, gebruikte overmatig drugs en alcohol en verloor zich in compulsief cruisen. Zijn eigen politieke bevrijdingsstrijd betekende voor hem ook dat hij de vrijheid nam om als homoseksueel promiscue te zijn. Maar uit angst de populariteit van zijn gezelschap te schaden, kwam hij nooit openlijk uit voor zijn besmetting met hiv. Hij overleed aan de gevolgen van aids, door zijn behandelend arts en de staf van zijn gezelschap eufemistisch naar buiten gebracht als blood dyscrasia, een ‘zeldzame aandoening aan zijn beenmerg’.

Revelations van Alvin Ailey door het Alvin Ailey American Dance Theater. Beeld Paul Kolnik

Alvin Ailey American Dance Theater

Het Alvin Ailey American Dance Theater is eerder in Nederland te zien geweest. In 1967 tijdens het Holland Festival, in 1994 tijdens het Afro Caribe Festival in Rotterdam en in 1995 in Carré, Amsterdam. Het is echter een uitermate kostbaar gezelschap, mede door het financieringssysteem in Amerika – gezelschappen leven daar van private steun en inkomsten. De vier optredens in Rotterdam (kosten: drie ton) zijn mede mogelijk gemaakt door Stichting Droom en Daad (directeur Wim Pijbes) en het internationale netwerk van Samuel Wuersten, precies 25 jaar directeur van het Holland Dance Festival.

Alvin Ailey Beeld Jack Mitchell
Ounce of Faith door Alvin Ailey American Dance Theater, choreografie van Darrell Grand Moultrie. Beeld Paul Kolnik

Mixed Bill door Alvin Ailey American Dance Theater, 19 t/m 22/9, Nieuwe Luxor Theater Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden