Vera Spaans stelde tijdens het schrijven van haar boek vast dat veel mensen moeite hebben met op tijd komen.

AchtergrondTe laat komen

Altijd te laat komen is geen karakterkwestie

Vera Spaans stelde tijdens het schrijven van haar boek vast dat veel mensen moeite hebben met op tijd komen. Beeld Claudie de Cleen

Waarom doet de eeuwige laatkomer eigenlijk wat hij doet? Omdat hij stiekem denkt: mijn tijd is belangrijker dan de jouwe? Ervaringsdeskundige Vera Spaans schreef er een boek over – en vertelt hier hoe dat haar hielp voortaan op tijd te komen.

Begrafenissen, bruiloften, cursussen: de eerste dertig jaar van mijn leven was ik voor alles te laat. Op mijn werk, bij de tandarts, op afspraken met vrienden – eigenlijk overal, behalve op het vliegveld. Het ergste moment was toen mijn stiefvader een lintje kreeg. Zijn achternaam begint met een H, ik kwam binnen bij de K. De reden was onbenullig. Ik was te lang blijven werken en besloot vlak voor de ceremonie dat ik toch iets anders wilde aantrekken. Dus stond ik te hannesen in een wc, terwijl in de schouwburg tweehonderd meter verderop mijn stiefvader in het zonnetje werd gezet. Iets waar mijn moeder, toen al ernstig ziek, enorm veel energie in had gestoken.

Mijn moeder zei er niets van. Net zoals ze ook niets zei toen ik de begrafenis van mijn oudtante miste, domweg omdat ik nog even snel iets wilde afmaken. Of de talloze andere keren dat ik ergens te laat kwam binnenvallen. Ze was niet anders van me gewend. In die tijd was mijn leven een chaos. Ik woonde in een veel te klein, veel te duur appartement in Amsterdam-Oost, had een kat die altijd op mijn dekbed pieste en een knipperlichtrelatie met een getrouwde man. Op een Nieuwjaarsdag zou ik bij mijn moeder langsgaan, maar de man en ik bleven te lang hangen bij vrienden met wie we Oud en Nieuw hadden gevierd. Ik belde mijn moeder om haar een gelukkig Nieuwjaar te wensen, en een paar dagen later mijn vriend om het uit te maken.

Mijn moeder stierf datzelfde jaar.

Ik krijg nog buikpijn als ik terugdenk aan hoe achteloos ik in die tijd, als twintiger, mijn leven leidde. Als ik toen zei dat mijn leven een chaos was, klonk dat misschien nog wel romantisch: kijk mij eens lekker jong zijn! Maar eigenlijk was het gewoon onaardig. Neem die onderscheiding van mijn stiefvader. Ik had gewoon het fatsoen moeten opbrengen op tijd bij de uitreiking te zijn, al was het alleen al voor mijn moeder. Hoe charmant is het om overal altijd te laat te zijn?

Uitgesproken mening 

Ik besloot mijn leven te beteren. De eerste jaren bleef dat bij een halfslachtige poging, in rangorde vér onder de goede voornemens ‘meer sporten’ en ‘doordeweeks geen alcohol’. Echt slagen lukte dan ook niet, hoewel ik inmiddels keurig man en kinderen had. Telkens als ik voor een afspraak een ruime marge had ingebouwd, besloot ik vlak voor ik wegging toch nog een kop koffie te drinken, was ik mijn sleutels kwijt, wilde er een kind een kus of een heel lang verhaal vertellen.

Tot ik me er echt in ging verdiepen en erachter kwam dat veel meer mensen worstelen met op tijd komen. Sommige mensen, stelde ik vast, zijn altijd te laat – en andere nooit. En werkelijk iedereen die erover sprak, had er een uitgesproken mening over. Mensen die te laat komen, vond de een, zeggen eigenlijk: mijn tijd is belangrijker dan jouw tijd. Anderen noemden op tijd zijn een principekwestie, van leiderschap, van een afspraak met jezelf.

Punctualiteit, tonen verschillende onderzoeken aan, hangt samen met consciëntieusheid en vriendelijkheid, twee van de vijf kenmerken van de ‘Big Five’-persoonlijkheidstheorie. Ook mensen die hoog scoren op een van de andere drie persoonlijkheidstrekken, neuroticisme, zijn vaak punctueel (al zijn er ook neuroten die juist altijd te laat komen, omdat ze een hekel hebben aan wachten). Ochtendmensen komen makkelijker op tijd dan avondmensen, stelde ander onderzoek vast – en mensen met adhd hebben er al helemaal moeite mee. Best lastig, in een land waar op tijd komen de norm is. Laatkomers staan in Nederland per definitie 1-0 achter. Misschien dat ze daarom zo graag altijd hetzelfde onderzoek aanhalen naar hoe tijdbesef en karakter samenhangen; daar komen ze namelijk juist gunstig uit.

Een Amerikaans onderzoek toont aan dat opgejaagde types  – en daardoor notoire vroegkomers – denken dat de tijd sneller gaat dan mensen die ontspannener in het leven staan. Een simpel experiment: eerst legden proefpersonen een karaktertest af, daarna moesten ze inschatten, zonder op hun vingers te tellen, wanneer een minuut voorbij was. Mensen die het idee hadden altijd onder tijdsdruk te leven, schatten dat een minuut na 58 seconden voorbij was. Mensen die die druk niet voelden, propten er rustig 77 seconden in.

Opgefokte types, concludeerden de onderzoekers, zijn punctueler. Veel kranten en tijdschriften keerden de uitkomst vrolijk om, en schreven dat te laat komen eigenlijk een teken is van een gezellig karakter. Laatkomers kunnen het niet helpen: dat zijn gewoon optimisten van nature, mensen die denken dat ze meer voor elkaar kunnen krijgen op een dag, en uiteindelijk dus succesvoller zijn.

Zou het? Ik vind het ingewikkeld. Ik ben een ochtendmens, ik kan me ook niet verschuilen achter adhd. En ik denk dat helemaal niemand heeft gedacht, toen ik te laat bij de lintjesuitreiking van mijn stiefvader kwam binnenvallen: wat komt daar een gezellige vrouw binnenlopen, de wereld ligt vast aan haar voeten.

Door goed plannen kun je voorkomen dat je te laat komt. Beeld Claudie de Cleen

Ik besluit Jeff Conte, psycholoog aan de universiteit van San Diego en een van de onderzoekers naar karakter en tijdsbesef, te vragen hoe dat zit. Of laatkomers leukere mensen zijn? Welnee. Conte schrijft het vooral toe aan een gebrek aan planning. Als je goed plant, mailt hij me, kun je voorkomen dat je te laat komt. ‘Er is altijd een keuze.’

Ook de Nederlandse ontwikkelingspsycholoog Steven Pont gelooft niet zo dat laatkomers er niets aan kunnen doen. ‘Wat ik zie,’ zegt hij, ‘is dat mensen hun eigen gedrag legitimeren met behulp van een karakterkenmerk: ik ben nu eenmaal niet zo stipt. Prima, maar als je zegt: ik hink nu eenmaal, dan hink je wel altíjd. Dan kun je niet zeggen: als het maar belangrijk genoeg is, kan ik ineens wel rennen. Want dan neem ik jouw hinken niet meer zo serieus.’

Een mijnenveld 

Hij raakt aan een teer punt. Misschien vond ik die uitreiking van mijn stiefvader gewoon niet zo belangrijk. En hoe zit het met dat vliegtuig, dat ik altijd wel ruim haal?

‘Echte laatkomers,’ zegt Pont, ‘missen inderdaad ook het vliegtuig. Die zijn ook te laat voor een sollicitatiegesprek. Alle anderen kunnen prima op tijd komen, maar staan zichzelf dingen toe ten koste van de ander.’

Tja. Als je het zo stelt, blijft er niets leuks meer over aan te laat zijn. Ik ben niet voorbestemd om te laat te komen, kennelijk kies ik daarvoor. Zoals zovelen, zegt Pont: mensen die te laat komen bij wijze van verzet, om een punt te maken, omdat ze zich niet willen voegen naar een opgelegd regime. ‘Ik wil wel,’ sputter ik. ‘Maar er gebeurt telkens iets waardoor het niet lukt.’

‘Zoek dan maar uit waar het door komt,’ zegt Pont. ‘De tijd is een symbool voor hoe mensen met zichzelf omgaan. Net als eten: sommige mensen hebben een malle relatie met eten, sommigen met autoriteit en anderen dus met tijd. Dat gaat wat mij betreft over meer dan alleen planning. Want waarom kun je iets wat je belangrijk vindt wél goed plannen?’

Te vroeg en te laat komen, kortom, is een mijnenveld. Want dit kun je je allemaal afvragen als je aan een leeg tafeltje op een terras op een vriend zit te wachten: is hij te laat omdat hij is afgeleid of de tijd vergeten? Werkt zijn systeem in de ochtend nog niet goed? Of zit er meer achter: wil hij een punt maken, of vindt hij de afspraak met mij niet belangrijk genoeg?

Er zijn vriendschappen verbroken om minder. Hoe fijn zou het zijn om daar nooit meer gedoe over te hebben?

Ik besluit Rick Pastoor, schrijver van het fantastische boek Grip, het geheim van slimmer werken te vragen hoe hij dat doet. We hebben afgesproken om negen uur. Rick arriveert twee minuten over negen. Sorry, zegt hij, en hij begint uit te leggen dat zijn dochter ziek is. Die twee minuten, die waren nodig om met zijn vrouw het nieuwe schema door te nemen nu zijn kind niet naar de crèche kon. Hij blijft ontspannen, ook al was hij graag echt op tijd geweest, zegt hij. Hij noemt dat een kwestie van respect, en van integriteit. ‘Ik vind het fijn dat ik me aan afspraken houd. Ook al zou iedereen zeggen: prima, als je een paar minuten te laat bent, dan nog zou ik het niet doen. Omdat ik weet dat ik beter kan.’

Ik wil zijn zoals hij. Rustig blijven als alles tegenzit en slechts twee minuten schade oplopen als de dag er opeens totaal anders uit blijkt te zien. ‘Experimenteer met wat werkt voor jou,’ zegt hij. Sommige mensen kunnen anderen betalen om hen op tijd te laten komen, gewone stervelingen zijn aangewezen op technologie. Hij wijst op zijn horloge: dat geeft een seintje vijf minuten vóór hij weg moet. ‘Zo kan ik ontspannen blijven praten en weet ik wanneer ik af moet ronden.’ Noteer van elke afspraak de locatie in je agenda, en zorg dat je op tijd ziet dat je weg moet. Hij schudt de ene na de andere tip uit zijn mouw. Houd je huis netjes. Zorg dat je weet waar alles ligt. Oftewel: get your shit together.

Iemand anders zegt: klok eens hoe lang je routines duren. Hoe lang je er echt over doet om de deur uit te gaan, en of het echt maar 10 minuten is naar je werk, of stiekem 12. En – want dat type neuroot ben ik – bereid je voor op wachten. Neem een boek mee, water, een extra oplader voor je telefoon, en je blijft niet treuzelen om maar te voorkomen dat je ergens doelloos zit te wachten.

Zo gaat het telkens ietsje beter. Niet dat ik nooit meer te laat ben, maar wel minder vaak, en zo gênant als vroeger is het nooit meer geworden. En soms beleef ik een kleine overwinning op mezelf. Toen ik laatst een lekke band kreeg onderweg naar een afspraak aan de andere kant van de stad en de fietsenmaker me niet acuut kon helpen, bleek ik nog 38 minuten de tijd te hebben. ‘Ik heb een lekke band,’ appte ik. ‘Dus ik kom lopen. Maar ik ben gewoon op tijd.’ Joe, antwoordde degene met wie ik een afspraak had lauwtjes. Maar voor mij was het een wereld van verschil.

Vera Spaans, Te laat – waarom je nooit zomaar te vroeg of te laat bent. Das Mag uitgevers, €22,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden