Altijd op zoek naar de confrontatie

Met zijn nieuwste speelfilm, Zwartboek, keert Paul Verhoeven (68) terug naar het land dat hij ruim twintig jaar geleden verbitterd verruilde voor Amerika....

Houdt het dan nooit op?' Dat roept de hoofdpersoon Rachel in Zwartboek na de zoveelste rampspoed vertwijfeld uit. Die desperate verzuchting is ook een aardige samenvatting van de aanloopproblemen die de film had, zegt Paul Verhoeven met een brede glimlach. 'Het was toch wel een behoorlijke strijd.'

Een budget van 17 miljoen euro is voor een Nederlandse productie ondoenlijk veel geld, ook als een groot deel ervan uit andere Europese landen komt. 'Er was voortdurend een discrepantie tussen cashflow en uitgaven', vertelt Verhoeven tijdens het filmfestival van Venetië, waar Zwartboek vanavond een kans maakt op het winnen van de prestigieuze Gouden Leeuw. '17 Miljoen is fors, ja. Maar de film maken voor minder geld was onmogelijk. Dan was er maar één oplossing geweest: de film helemaal niet maken. Als het budget te hoog uitvalt, dan moet je het gewoon niet doen. In Nederland wordt vaak gedacht: dan schrappen we wat en dan draaien we gewoon voor wat minder. Dat kan dus niet. Daar krijg je niet zulke beste films van.'

Hij is, zo kort na het laatste sleutelwerk aan de film, 'half uitgeput', al wekt hij allerminst die indruk. In Nikki Beach, een lounge- en strandtent tegenover het festivalpaleis op het Lido, staat Verhoeven binnen een uur vijftien journalisten en drie cameraploegen te woord. Even ademhalen en hup, daar stromen de woorden alweer. Carice van Houten? 'Een actrice met een ongelooflijke intuïtie. Die zelfs onder de grootste kutomstandigheden exact doet wat nodig is.' De Gouden Leeuw? 'Daar heb ik niet over nagedacht. Ik denk dat het leuk is als de film gewaardeerd wordt. Dat helpt om hem onder de aandacht te krijgen. Dat vind ik belangrijk: dat mijn werk door zoveel mogelijk mensen wordt gezien en de investeerders hun geld terugkrijgen.'

Nepreligie

Enkele dagen voor zijn vertrek naar Venetië zit Verhoeven op een terras op het Lange Voorhout in Den Haag, niet ver van de woning die hij gedurende zijn jaren in Hollywood altijd heeft aangehouden. Hij leest een analyse in The International Herald Tribune over de breuk tussen Tom Cruise en Paramount. Dat de filmstudio met Cruise breekt vanwege zijn luidruchtig verkondigde geloof in de Scientology Kerk lijkt Verhoeven onzin. 'Scientology? Wie maakt zich daar nou druk om? Dat is toch net zo'n nepreligie als het christendom? Dat is per slot van rekening ook gebaseerd op iets dat niet heeft plaatsgevonden: de Opstanding. De grootste complottheorie aller tijden.'

Het gaat Paramount gewoon om geld, stelt Verhoeven. Cruise had met zijn productiemaatschappij bedongen dat hij meedeelt in de winst. Daardoor kon zijn gage oplopen tot 75 miljoen per productie. 'Dáár wilden ze bij Paramount een einde aan maken.'

Nee, die vaststelling stemt hem niet somber. 'Het ligt er maar aan welke maatstaf je aanlegt. Of je ethiek belangrijker vindt dan geld. In Europa neigen we nog naar de ethiek. Dat is onze voorstelling van zaken. Daar hoef je in Amerika niet mee aan te komen. De stelling dat ethiek belangrijker is dan geld heeft daar niet veel aanhangers. Kijk naar de Amerikaanse politiek. Die wijst ethiek rigoureus van de hand. Macht en geld vormen de uitgangspunten.'

Terroristen

Zwartboek begint en eindigt in 1956 in een kibboets in Israël waar gewapende soldaten rondlopen om de joodse gemeenschap te beschermen tegen vijanden van buitenaf. De oorlog gaat altijd maar door - dçt is de gedachte die zich bij het zien van dat beeld opdringt. 'Rachel, de hoofdpersoon, is na 1945 Nederland ontvlucht. Ze probeert in Israël een nieuw leven op te bouwen. Daar zien zij en de andere joden zich binnen de kortste keren opnieuw omringd door mensen die hen ook niet bepaald leuk vinden.' Resoluut: 'De situatie in Israël en de Palestijnse gebieden is natuurlijk ook een onoplosbaar probleem. Het vage, naïeve plan dat die twee volken naast elkaar kunnen leven, zal nooit werkelijkheid worden. Er is de afgelopen vijftig jaar geen enkele voortgang geboekt. Ik denk dat we er over vijftig jaar nog net zo slecht voorstaan als vandaag.'

De oorlog, het goede tegen het kwade en, vooral, hoe het goede zomaar in het kwade kan omslaan - het zijn onderwerpen die Verhoevens hele oeuvre inkleuren. 'Als het erop aankomt, ontbreekt bij vrijwel ieder mens waar ook ter wereld elke vorm van moraal.'

Verhoeven was een 5-jarig jongetje toen hij de Duitsers door Den Haag zag marcheren. Hij herinnert zich beelden uit de tijd van het bombardement op Rotterdam. 'Dan werd er op het Duitse journaal verteld hoe het Duitse zwaard hard had toegeslagen en de samenwerking tussen Londen en de plutocraten had afgesneden. Dat klinkt bijna als Amerikaanse retoriek, toch?'

In Zwartboek loopt er geen duidelijke streep tussen goed en fout. De film wordt bevolkt door mensen die vooral bezig zijn uit alle macht te overleven en daartoe de kansen grijpen die zich aandienen. Verhoeven en zijn scenarioschrijver Gerard Soeteman, met wie hij eerder onder meer Floris (1969), Turks Fruit (1973), Soldaat van Oranje (1977), Spetters (1980) en Flesh and Blood (1985) maakte, halen in hun oorlogsverhaal een handige truc uit: leden van het Nederlandse verzet worden door de Duitsers in de film consequent 'terroristen' genoemd. Daardoor schuiven de Tweede Wereldoorlog en The War on Terror plotseling in elkaar.

'Het is een term die echt werd gebruikt. Door de Duitsers. Dat stond op die plakkaten. Dat die of die terrorist is neergeschoten. Als represaille. Terrorist was in de oorlog een gangbaar begrip.' In hoog tempo ontvouwt de cineast de historie van het woord 'terrorist' - een monoloog die van het tsarisme in Rusland via Lenin en de nazi's naar Guantçnamo Bay voert. Hij weet er toevallig wel iets van, zegt hij. Van terrorisme. Een van zijn dochters, gespecialiseerd in revolutionaire bewegingen, doceert geschiedenis aan de George Mason Universiteit in Washington. 'Daar pik ik zo nu en dan het nodige van op.'

Het is tijd terug te keren naar de vraag, beseft hij. Natuurlijk had hij voor het scenario ook andere woorden kunnen gebruiken dan 'terrorist'. 'Gerard en ik hebben hier bewust voor gekozen. Dat is nou juist zo interessant. Dat die mensen toen al die term hanteerden, terwijl ze het wel hadden over het verzet. Dus als wij nu zeggen dat Osama bin Laden een terrorist is, dan moet je denken: dat waren wij dus ook in de ogen van de Duitsers.'

Ja, dat meent hij serieus. Het is dom, stelt hij, om mensen te brandmerken die achter een ideaal staan. Dat geldt ook in het geval van Bin Laden. 'Bij 'ideaal' denken we meestal aan iets goeds. Dat is bij hem niet het geval. Dat neemt niet weg dat je het respect moet opbrengen om te begrijpen waarom al die mensen zo denken. Wat zit er in hun hoofd? Wat drijft ze om hun levens op te geven? Dan wordt er smalend gezegd: ze denken dat ze in het paradijs 72 maagden cadeau krijgen. Dat is zo'n dooddoener. Een domme opmerking, ook. Alle mensen zijn gehecht aan het leven. Ik ben ervan overtuigd dat je je tegenstander moet kennen om hem te kunnen verslaan.'

Schaamteloos

De werkelijkheid, of wat daarvoor doorgaat, net even anders bekijken. Ingesleten denkbeelden kantelen. Daar geniet hij van. Voor Verhoeven brengt een goede film een Umwertung aller Werten teweeg. Dat is ook de reden dat hij weer naar Europa terugwilde. Om nog een paar regies te doen die hij zinvol acht. Producties die echt ergens over gaan.

Die behoefte begon rond zijn zestigste te groeien. Hij besefte dat zijn culturele achterstand op Amerikaanse regisseurs hem altijd in de hoek van de sciencefiction en de thrillers zou houden. 'Het is mij niet gelukt Amerikaan te worden. Daarvoor ben ik te laat vertrokken. Ik was al 48 toen ik de overstap maakte. Dat haal je nooit meer in.'

Na Hollow man (2000), waarvoor hij een honorarium van 6 miljoen dollar ontving, werd de onvrede onhoudbaar. Hij maakte die film omdat de groep mensen die hij in Hollywood om zich heen had verzameld uit elkaar dreigde te vallen. 'Probleem was dat ik niets kon vinden wat ik echt interessant vond. Toen dacht ik: Hollow man, met special effects, dat kan best lollig zijn. Na het maken van die film wist ik: dit dus nooit meer.'

Al die jaren van voorbereiding en werk. Foetsie. Opgegaan aan een film waar hij zelf nooit naartoe zou gaan. 'Er zit ook helemaal niets van mij in. Geen ideeën. Nou ja, een paar scènetjes, en die zijn er allemaal weer uitgehaald omdat de studio vond dat ze de film te hard maakten.'

Hij krijgt ze nog altijd opgestuurd. Scripts voor Hollywood-producties. Meestal sciencefictionfilms en thrillers. Goed geschreven, 'met de beats op de juiste plaats'. Alleen denkt hij nu: wat moet ik daar nog mee? Dus laat ze aan zich voorbijgaan. Omdat hij zichzelf er op geen enkele wijze in kwijt kan. En omdat werken in Amerika er niet leuker op is geworden, na 11 september 2001. 'Dat speelde zeker mee. Dat ik dacht: godsamme, hier betaal ik mijn belasting. Ik maak toch ook op een bepaalde manier mijn handen vuil. De laatste vier jaar waren in dat opzicht bizar. Interessant, ook. Ik heb ontzettend veel geleerd over hoe politiek werkt. Hoe gewetenloos en schaamteloos politiek kan zijn.'

Professioneel wordt de weg terug naar Los Angeles steeds moeilijker, vermoedt hij. Zeker nu hij Zwartboek heeft gemaakt. Met volledige artistieke vrijheid, en inhoudelijk helemaal samenvallend met zijn achtergrond en interesses. 'The absence of morality. Die komt in al mijn werk bovendrijven, natuurlijk. Maar ditmaal kon ik me weer uitdrukken op een directe manier. Zoals ik zelf ook ben.'

Het is ook weer niet zo dat hij zijn opvattingen in Hollywood altijd heeft moeten wegpoetsen. In Starship troopers (1997) kon hij de nodige preoccupaties kwijt, met alle gevolgen van dien. Boze commentatoren zagen in de vormgeving van de film, die gaat over een strijd tussen de mensheid en reusachtige insecten, overeenkomsten met de esthetiek van het fascisme - zonder op te merken dat Verhoeven een persiflage op oorlogspropaganda en tienerkomedies had gemaakt. Een profetische persiflage, bleek later: het hysterische nationalisme in de film heeft veel gemeen met de retoriek van de oorlog tegen het terrorisme.

'Starship troopers zou nu niet meer gemaakt kunnen worden', weet Verhoeven zeker. 'Veel te risicovol. Te donker ook. Bovendien wordt alles gecheckt op mogelijke staatsonvriendelijke zaken. Ik ben bang dat zelfs de Amerikanen nu in de gaten zouden hebben dat het eigenlijk helemaal niet gaat over grote insecten, maar over hun gelimiteerde visie op de wereld. Amerikanen doen altijd of ze democratie komen brengen. In werkelijkheid komen ze alleen maar olie halen.'

Is het ook niet wat flauw, dat schelden op Amerika? Het land heeft hem toch ook veel gegeven? 'Ik heb er veel verdiend. Dat is waar. Dat ik had ik in Nederland nooit bij elkaar kunnen sparen. De revenuen blijven ook maar binnenkomen. Pas nog, van Hollow man. Dan is daar weer een nieuwe dvd-versie van gemaakt.

Maar los van het geld: Los Angeles is Amerika niet. De filmwereld is een internationale, open gemeenschap. Zeer gastvrij voor mensen die van buiten komen. Dat is echt iets anders dan de atmosfeer in de Mid-West of in het Zuiden.'

Koninklijk

Ook in Zwartboek zoekt Verhoeven de confrontatie. Hij veegt in de thriller - over een joodse vrouw die tijdens haar werk bij het verzet verliefd wordt op een hoge Duitser - het idee van tafel dat alle Nederlanders zo moedig waren in de oorlog. 'Er zijn ook best helden geweest, maar de opvatting dat er vele waren, vind ik niet juist.'

Een spiksplinternieuwe visie op de oorlog is dat niet. Dat weet hij ook wel. Hij doorspitte tijdens de researchperiode een stapel 'specialistische boeken' waarin een grote streep werd gehaald door het denken in goed en fout, zoals de historici Jac. Presser en Lou de Jong dat plachten te doen.

'Eerst was er de oorlog, daarna het verhaal van de oorlog', schreef Chris van der Heijden in 2001 in Grijs verleden. 'Dat is ook het thema van Zwartboek, inderdaad. In die zin is het ook geen opzienbarende kijk op die jaren. Of een revolutionaire visie. Dat hoor je mij niet zeggen. Het is alleen wel nieuw in een film voor een breed publiek.'

In 1985 vertrok Verhoeven naar Hollywood, murw gemaakt door wat hij toen 'de negatieve feedback ten opzichte van mijn werk' noemde. Hij verliet Nederland in de overtuiging dat iedereen blij was dat hij vertrok. Ruim twintig jaar later lijkt van die 'negatieve feedback' niets meer over. Turks Fruit werd bekroond tot Film van de Eeuw (Soldaat van Oranje eindigde als tweede) en de Nederlandse première van Zwartboek, dinsdag, wordt bijna als vanzelfsprekend een koninklijke aangelegenheid: kroonprins Willem-Alexander en zijn eega maken hun opwachting, evenals diverse leden van het kabinet.

'Er is misschien wel wat minder cynisme', formuleert hij zuinigjes. 'Maar een echte omslag?'

Hij vertelt over de juni-avond in 2004 waarop hem in Amsterdam de Bert Haanstra Oeuvre Award werd uitgereikt. Tijdens het voorlezen van het juryrapport door D66-kopstuk Hans van Mierlo begon Verhoeven plotseling hard te klappen. In zijn eentje, dwars door de speech heen. Uit stomme verbazing, denk hij nu.

'Ik kreeg een oeuvre-prijs, maar uit dat jury-rapport klonken wel heel erg veel twijfels. Van Mierlo deed me denken aan een lerares op het gymnasium die na een proefwerk wel eens een 6 met twee minnen uitdeelde, wat inhield dat je geen 5 had. Net goed genoeg om over de brug te komen. Op een avond die om mij draaide, moest toch worden gezegd dat er nogal wat bezwaren aan mijn werk kleven en dat we er niet al te hoog over mogen denken.'

Dacht hij toen niet: daar gaan we weer?

'Nee, het was meer van: o ja, zo gaat dat inderdaad in Nederland. Komt er zo'n zogenaamd linkse politicus en die moet dan zonodig chic doen tegenover zijn vriendjes. Een fatsoenlijk mens denkt vanzelfsprekend: dit is een feestavond, dus ik laat mijn bezwaren thuis. Dat gebeurt waar ook ter wereld waar prijzen worden uitgereikt. Alleen hier is het mogelijk een laureaat publiekelijk de rug toe te keren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden